La Edukada Servo
de I-LO en Tarnovo
Do strony głównej I LO w Tarnowie

Materialoj por geliceanoj
 

  Librejo       Enhavo       Reen       Antaŭen  


ĈEĤA KAJ SLOVAKA ANTOLOGIO

Aŭtoro: diversaj aŭtoroj

©2022 Geo
I-LO en Tarnovo

La Enhavo

DIVERSAJ KLARIGOJ

Mallongigoj: a: angla; fr: franca; germ: germana; gr: greka; it: itala; lat: latina; v.: vidu.

La tradukojn de la ne-esperantaj tekstoj serĉu laŭ aboco de la unua vorto!

akademio nomo de kelkaj fakaj duagradaj aŭ pli altaj lernejoj, kiuj tamen ne estas organizitaj laŭ universitata tradicio. Ekz. akademioj komercaj, muzikaj, pedagogiaj.

Alma mater lat. nobla patrino, honora atributo donata al universitatoj.

A. D. (Anno domini) lat. en jaro laŭ kalkulo post naskiĝo de Kristo ariston hydro gr. akvo estas la plej bona.

ars mathematica lat. arto matematika.

Aufklärung germ. klarigo. Aufgeklärtes Jahrhundert klerula jarcento; tiel estas nomata la 18-a jc. pro agado de la francaj enciklopediistoj precipe Voltaire kaj Rousseau.

balekoj nomo (moka) de la studentoj venintaj en la unuan semestron de universitato, latina mezepoka nomo beani.

Barány hungara nomo, elparolu: baranj.

bene, optime, excellenter lat. bone, plej bone, eminente.

Bohemio okcidenta el la kvar provincoj (”landoj”), je kiuj estas dividita ĉeĥoslovaka respubliko por administraj celoj kaj pro historiaj motivoj. Ĝia ĉefurbo Praha estas ankaŭ ĉefurbo de la respubliko.

Cordatus bohemus lat. fervora ĉeĥo Cornelius Nepos, latina verkisto de biografioj.

Ĉamaro nigra jako en redingota formo kun staranta aŭ kuŝanta kolumo, kun butonoj ornamitaj per plektitaj ŝnuroj. Solena vesto de ĉeĥoj depost j. 1848, tiam kaj longe poste portata kiel signo de patriota konvinko. Nune jam elmodiĝinta.

daguerrotipaĵoj primitiva origina formo de fotografaĵoj.

Detva (elpar. djetva), regiono en mezo de Slovakujo ĉirkaŭ samnoma urbeto (2200 loĝantoj). La Detvaanoj, loĝantaj en izolejoj sur deklivoj de sia montara regiono, vivas el bredado de brutaro. Detvaanoj estas popolo altkreska, kiu ĝuas en slovaka historio famon de kuraĝaj defendantoj de libereco. Estos inter ili konservitaj ankoraŭ antikvaj moroj kaj kostumoj. Slovaklingva romantisma eposo ”Detva-anoj” de Sládkovič (el j. 1850) glorigis ĝian tradicion en poemo tre eminenta.

dilectissimus lat. la plej amata.

epikuranoj (laŭ gr. filozofo Epikuros) homoj preferantaj bonfartan kaj ĝueman vivmanieron.

et non est infitiandum, Hannibalem… ktp. lat. kaj oni ne povas kontesti, ke Hanibalo per sia prudenteco tiom superis la aliajn ŝtatestrojn, kiom la roma popolo superas per sia forto ĉiujn naciojn.

excellenter lat. eminente.

Flaminius Caius roma ŝtatisto kaj militestro en 3-a jc. antaŭ Kr.

”Flanojn manĝi en Prago” en la ”Flan-strato” en mezepoka Praha (nune strato Celetná) estis tribunalo por juĝi procesojn inter pastroj kaj laikuloj.

floreno v. mono. Fueramus Pergama quondam (el Vergilio) lat. iam ni estis Pergama (t. e. glora ŝtato).

”gaudium et corona vitae” sed ankaŭ ”spes patriae” lat. ”ĝojo kaj krono de la vivo” sed ankaŭ ”espero de la patrujo”.

Gaudium meum, dimidiun animae lat. mia ĝojo, duono de animo.

gratias ago lat. mi dankas.

green a., verda.

guldeno v. mono.

Görtl germ., ekstera bulvardo en Wien.

Helaso nomo de antikva Grekujo. Sed en poemoj oni uzas ankaŭ Helado laŭ la gr. radiko.

Hradčany surmonta kvartalo de Praha, sidejo de iamaj bohemaj reĝoj, nun de la prezidanto. La panoramo de tie estas karakeriza por Praha.

helero v. mono.

Hradec Králové (germ. Königgrätz), urbo en orienta Bohemio, ĉe kiu estis granda batalo dum milito Prusa-Aŭstria en 1866.

Husanoj disĉiploj kaj partianoj de Magistro Jan Hus, reformula pastro, rektoro de universitato en Praha, bruligita pro herezo laŭ verdikto de eklezia koncilio en Konstanz en j. 1415. La movado Husana predikis aplikon (iam tre rigoran) de kristanismaj idealoj en praktika vivo kaj samtempe defendis la naciajn rajtojn de la ĉeĥa popolo kontraŭ enmigrintoj germanaj. Laŭ diversaj vidmanieroj ĝi signifas unuajn manifestiĝojn de ideoj de la reformacio.

idus lat. 15-a tago de iu monato.

imperator lat., imperiestro.

Jakutoj indiĝenoj, nomadoj en norda Siberio.

Jan Žižka el Trocnov (1360-1424) genia ĉ. strategiulo, militista ĉefo de Husanoj, neniam venkita venkinto super enlan-daj kaj fremdlandaj krucmilitistoj. Majstro en atako same kiom en retiriĝo. Li kreis el simplaj kampuloj unuan specon de konstanta soldataro tre prudente kaj inteligente armitan. Li transformis la veturilan barilon en moveblan fortikaĵon. – Li estas ofte rememorigata kiel simbolo de batalaj kapablecoj de sia nacio.

Javorina monto en Alta Tatra (Vysoké Tatry).

Kahlenberg monteto apud Wien (Vieno), celo de dimanĉaj ekskursoj de Vienanoj.

kalich ĉs. pokalo, simbolo de husanoj.

Konstanz germana urbo ĉe la Boden-lago, kie estis en 1415 bruligita Jan Hus.

Kolokvio provizora ekzameno en universitato aŭ en analogie organizita altlernejo.

koráb ĉs. Ŝipego.

krejcero centono de guldeno, egalis 2 helerojn, v. mono.

Krono v. mono.

kvestoro universitata kasisto.

Kynoskefale montetoj en Tesalio, kie en j. 197 antaŭ Kristo venkis roma militgvidanto Flaminius Filipon V-an, makedonan. Post la venko estis la grekoj deklaritaj liberigitaj.

Letná kvartalo de Praha, kun ludomoj kaj sportaj ludejoj.

luĉanoj (ĉ. Lučané) ĉeĥoslovaka gento en regiono Luĉo sur dekstra bordo de rivero Ohře en okcidenta Bohemio, ĉirkaŭ la nuna urbo Žatec. Ilia princo Vlastislav estis venkita kaj mortigita de princo Neklan reginta la genton de ĉehoj sidantaj en mezo de la lando Bohemio ĉirkaŭ nuna Praha.

Lysá monto en montaro Beskydy en Ostrava-regiono (1325 m. alta) impone aspektanta el vasta ĉirkaŭaĵo.

Malá strana (Malgranda flanko), unu el la malnovaj kaj antikvaj kvarataloj de Praha (laŭ numerado 3-a) sub la kastelo Hradčany, kun rimarkindaj antikvaj palacoj kaj temploj. Ĝi estas kunigita kun la pli modernaj kvartaloj sur la dua bordo de rivero per Karloponto. Estas en ĝi butikoj kaj gastejoj malnovmodaj, la vivo de enloĝantoj en malnovaj, ofte antikvaj domoj konstruis la malnovajn morojn kaj kutimojn.

Mamma mia it., patrino mia!

Matica slovenská unuiĝo fondita de slovakaj patriotoj en jaro 1863 en Turčiansky Sv. Martin kiel centro de klerigaj kaj sciencaj tendencoj slovakaj. Eddonas librojn kaj gazetojn, fondis bibliotekon kaj muzeon, organizas sciencan esploradon de slovakaj lingvo kaj etnografio.

métier (fr. metie) metio, profesio.

Metodié slava kristana misiisto veninta kun Cirilo el Konstantinoplo en j. 863 en Grandan Moravion, invititaj de Rastislav, senditaj de Bizanca caro Miĥaelo III. Predikis la kristanismon per slava lingvo kaj enkondukis liturgion slavlingvan. Nur post lia morto en j. 855 komenciĝis disvastiĝi pere de germanaj misiistoj liturgio latinlingva.

Mono Antaŭ restarigo de ĉeĥoslovaka respubliko (28. X. 1918) validis sur nuna ĝia teritorio la monsistemo Aŭstri-hungaria. Unu Krono (K) havis 100 helerojn (filerojn). Kostis tiam tagmeza menuo en simpla restoracio 60 helerojn, en tre bona 1 Kronon, salajro de komencanta juna oficisto estis ĉ. 60 K monate. En popola kalkulado oni uzadis tiam ofte ankoraŭ pli malnovan monunuon ”guldeno” = ”floreno”, kiu valoris precize 2 kronojn. Ĉeĥoslovakujo enkondukis nomigon ”Krono ĉeĥoslovaka” (kun simbolo Kč). Sed ĝia valoro estas proksimume dekona. Kostas rnenuo en simpla restoracio 5 Kč, en tre bona 10 Kč, komenca salajro de juna oficisto estas ĉ. 500 Kč monate.

Moravia kampo, ebenaĵo en Malsupra Aŭstrujo, apud malsupra parto de rivero Morava (March). Ejo de pluraj gravaj kaj grandaj bataloj. En En ĉeĥoslovaka historio precipe grava estas la batalo, en kiu falis bohema reĝo Přemysl Otakar II. en j. 1278.

Moravi-Silezio centra el la kvar ĉeĥoslovakaj provincoj (”landoj”). Silezio estas ĝia norda parto, ne tre ampleksa, kiu estis kunigita kun Moravio en unu administran tuton nur en j. 1929 per administra reformo. Ĉefurbo Brno.

Nazdar ĉ. saluto kaj salut-krio ”sukceson!”

Nobody is knocking on the door, neniu frapas sur la pordon.

Nolli tangere circulos meos” lat. ”ne tuŝu cirklojn miajn” diris Arĥimedo, glora matematikisto kaj fizikisto en Si-rakuso, al soldato de venkintaj trupoj envadintaj en urbon, kiu penetris lian domon murdante la loĝantaron de venkita urbo.

”Ora puto” simpla restoracio en Praha sur monteta deklivo kun tre bela panoramo. Siatempe tre laŭmoda.

Perdidi diem lat. mi perdis la tagon.

Posejdono greka dio de maro, lat. Neptuno Praga lat. nomo de Praha, el tio Prago, en versoj Prešporok ĉs. nomo de Bratislava antaŭ la ŝtata renverso (germ. Pressburg, hungare Pozsony)

Příbram urbo en suda Bohemio, sudokcidente de Praha, 12.000 loĝantoj, minejo arĝenta.

Qualis psota fuit…” strofo el satira poemo ”Proteus aŭ Allegoria”, en kiu Florian Hammerschmied priskribis ĉeĥan historion kaj ŝanĝojn de ĝia Fortuno. La poemo estas verkita en bastarda lingvaĉo ĉeĥa-latina. Traduko de la versoj: 

Kia mizero kaj kia sufero estis por la klerikuloj
kiam la fera Žižka faris siajn oftajn promenadojn
kaj la soldataro eltiradis per kapuĉoj la monaĥojn
el la klaŭstroj kaj batinte ilin per draŝiloj, mortigis
ilin kruele per glavo.

Quod erat demonstrandum lat. kaj tio estis pruvenda.

Rastic v. Rastislav.

Rastislav (ankaŭ Rastic) reganto de ”Granda Moravio” en 846-870, tre prudenta politikisto firmiginta sian regnon, kiu estis historie unua grava potenco en nuna teritorio ĉeĥoslovaka. Venigis la kristanajn misiistojn Cirilon kaj Metodion el Konstantinoplo, kaj kristanigis sian popolon. Tiu ĉi lia faro estis tre prudenta politike, ĉar li evitis influon de germanaj episkopoj, kiuj predikis kristanismon kunigante ĝin kun politika influo de najbarantaj germanaj princoj.

Rari nantes in gurgite vasto (lat.) maloftaj naĝantoj en maro vasta.

Saksoj germana gento en norda Germanujo, kelkaj el ĝiaj triboj ekposedis en la 5-a jarcento parton de nuna Anglujo. Mezepoka ĉ. kroniko nomis tiel (erare) ankaŭ germanajn gentojn najbarintaj en komenco de historio kun gentoj ĉeĥaj en Bohemio.

Slovakujo orienta el la kvar provincoj ĉeĥoslovakaj (”landoj”). Ĉefurbo Bratislava.

Svätopluk potenca reganto de ”Granda Moravio” en 870-894, militis kontraŭ germanoj kaj hungaroj, firmigis la regnon, disvastigis kristanismon.

Subkarpata Rusio, la plej orienta el la ĉeĥoslovakaj kvar provincoj (”landoj”). Ĉefurbo Užhorod.

Tirolo unu el la provincoj Aŭstriaj.

Turiec distrikto en mezo de Slovakujo, ĝia popola lingvo estas rigardata kiel la plej kerna slovaka dialekto. Ĝia plej grava urbo Turčiansky Sv. Martin, estas sidejo de Matica slovenská.

Ukraino vasta regiono en suda Rusujo, nune el Sovetiaj respublikoj, 464.000 kv. kilometroj, 30.000.000 loĝantoj.

Venĉjo karesnomo de Venceslao (ĉs Václav), tre ofta inter ĉeĥoj. Iam kun nuanceto ridindiga aŭ ironia.

Vítkovice urbo en Ostrava-regiono, centro de fero- kaj maŝinindustrio.

Vladiko (ĉ. vladyka) ĉ. nobelo de antikva tempo, en meza epoko nobeloj malpli riĉaj.

Vltava rivero, fluanta tra Praha, ofte prikantata de poetoj. Germ. nomiĝas Moldau, lat. Moldavia.

Vyšehrad (tr. = alta kastelo) sidejo de la ĉeĥaj princoj, sude de la pli nova sidejo Hradčany. Nuntempe ambaŭ estas kvartaloj de Praha.

Weimar (elparolu vajmar) urbo en suda Germanujo, kie vivis Goethe (1749-1832). Verko de lia juneco ”Suferoj de juna Werther”, en unua parto aŭtobiografia, priskribas la amon de Werther al juna bela edzino kaj finiĝas per memmortigo de Werther, kiu nature ne estas aŭtobiografia. La verko havis siatempe grandan resonon. La ironia rakonto ”Idilio el Weimar” kontrastigas la vidmanieron de ”art-por-artismo” kun vidmaniero de praktika vivo. La rakontanto ne vidigas, kiun vidmanieron li preferas.

Žižka v. Jan Žižka el Trocnov.


<<  |  <  |  >


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo   , alie la letero pereos

Skribu la mesaĝon sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


La Fakgrupo de
Kemio-Fiziko-Informatiko

en la Unua Liceo Ĝeneraledukada
nomita al Kazimierz Brodziński
en Tarnowo
Str. Piłsudskiego 4
©2022 mag. Jerzy Wałaszek

La materialoj nur por edukada uzado. Ilia kopiado kaj multobligado licas
nur se oni sciigas pri la fonto kaj ne demandas monon por ili.

Bonvolu sendi demandojn al: i-lo@eduinf.waw.pl

Nia edukada servo uzas kuketojn. Se vi ne volas ricevi ilin, bloku ilin en via legilo.