Neĝis kaj pluvneĝis, ŝtormo furiozis surmare. Kloss levis la kolumon de sia mantelo kaj rapidigis la paŝojn. De la mallarĝa strato, kie li loĝis, li eniris la urboplacon kaj transiris ĝin diagonale. La placo estis preskaŭ senhoma, senviva, la pordoj de la lu-domoj estis riglitaj, la fenestroj fermitaj; nur antaŭ "Soldatenheim" li vidis kelkajn Wehrmacht-soldatojn. Knabino kun la litero "P" sur sia mantelo kuris laŭ la trotuaro kaj malaperis en iu pordego. Li aŭdis raŭkan voĉon el laŭtparolilo: "Achtung, achtung... La policia SS-komandanto de urbo Kolberg ordonas, ke morgaŭ, la 18-an de marto 1945, virinoj kaj infanoj sub dek kvin jaroj raportu al la haveno je la sesa matene, de kie ili estos evakuitaj preter la frontzono. Mi ripetas..." La voĉo ankoraŭ atingis lin, dum li turnis sin en la ĉefan Hitlerstrasse kaj preterpasis malplenajn, kraditajn butikajn elmetejojn. Ili decidis evakui la urbon... Ĉu ili pensas, ke ili povos teni Kolberg-on? Kiom longe? Kaj tuj, ĝena penso: kiom longe ĝi daŭros? Sovetiaj kaj polaj fortoj rompis la Pomerian Muron. La 7-an de marto, la unua pola soldato atingis la Baltan Maron, sed la germanoj daŭre rezistas en la marbordaj urboj. Uzante la longe antaŭe preparitan fortikaĵsistemon, Himmler malpermesis ĉian penson pri kapitulaco. Ĉi tiu urbo, kiel multaj aliaj, devus esti konkerita per peza batalo... Kloss pensis, ke multaj malfacilaj tagoj atendas lin.

Li rigardis sian horloĝon. En dek minutoj, li devas raporti al la komandanto de la defendo de Kolberg, Kolonelo Broch. Vespere, li devas esti reen sur Kaiserstrasse. En la kelo de lu-domo forbruligita dum aeratako, li postenigis radio-operatoron, serĝenton paraŝutĵetitan semajnon antaŭe, antaŭ ol la polaj divizioj alproksimiĝis al Kolberg. La radiostacio ebligas ĉiutagajn komunikadojn; ĉiuj ordonoj de Oberst Broch estas tuj transdonitaj al la pola komando. Li pensis, ke estus necese, eble jam hodiaŭ, movi la ekipaĵon al alia loko; la dissendopunkto devus esti ŝanĝita ĉiufoje. Neniam, eĉ en la finaj minutoj de batalo, oni subtaksu la malamikon.

En la adjutantejo de Broch, li trovis Brunner-on atendantan la komandanton. La Sturmbannführer salutis lin plenkore, kun nekaŝita kontento. Li tuj anoncis, ke la kolonelo alvenos en kelkaj minutoj kaj ke ili, Brunner kaj Kloss, havas iom da tempo por si mem kaj povas babili pace. Li agis kvazaŭ la neceso de ĉi tiu babilado jam delonge estus konata kaj evidenta. Li ofertis al Kloss cigaron kaj ekstaris antaŭ la granda plano de Kolberg pendanta sur la muro. La kapitano observis la Sturmbannführer-on singarde; la sorto de la milito lin multfoje kontaktigis kun Brunner. Kloss venkis, sed li ofte demandis sin, ĉu Brunner ne kolektis sufiĉe da pruvoj por almenaŭ suspekti... Eble li tamen ne suspektis; li simple konsideris Kloss-on similan al si mem: same cinikan kaj same pretan por ĉio en situacio, kie nenio plu gravis.

– Fava ludo – fine diris Brunner.

– Fava – konfirmis Kloss.

Brunner paŝis al la fenestro kaj staris dorse al Kloss, kvazaŭ li ne volus, ke la kapitano vidu lian vizaĝon.

– Kion vi planas? – li demandis mallaŭte.

– Nenion. Kaj vi, Hermann?

– Vi ne volas montri viajn kartojn, ĉu ne? – La voĉo de Brunner estis trankvila kaj indiferenta. – Ili povus fortranĉi la marvojon morgaŭ. Tiuj ŝipoj, kiuj foriros matene, verŝajne estos la lastaj.

– Verŝajne... – Kloss ne intencis faciligi la ludon por Brunner. Provoko estis atendebla en ĉiu situacio.

La Sturmbannführer abrupte turniĝis.

– Kaj kio? – li demandis. Kaj kio? Ni iros kiel ŝafoj al la tranĉilo.

– Ĉu vi timas?

– Kaj vi? Kaj vi eble ne timas, Kloss?

– Kion ĝuste vi volas, Brunner?

Se li diros ion specifan nun, li estos je lia kompato. Li verŝajne elpensis ideon, kiun li ne povas efektivigi memstare, li bezonas helpon. Sed kial li turnas sin ĝuste al li? Kaj kion li, Kloss, devas respondi? Kiu pozicio estas la plej bona en ĉi tiu ludo? Partnero de Brunner? Lojala germana oficiro?

La Sturmbannführer silentis. Li atente observis Kloss-on.

– Mi havas brilan ideon – li fine diris.

– Kian?

– Atendu... – li ŝajnis ankoraŭ heziti. – Memoru, ke mi ne ŝatas ŝercojn. Mi observas vin jam delonge, Hans... Kaj kelkfoje mi pensas, ke indus esplori vian pasintecon...

Unue, la minacoj – pensis Kloss.

– Tio ĉi ne kun mi – li diris akre. – Vi povas serĉi kion ajn vi volas. Kaj diri al via Gruber ĉesi sekvi min...

– Vi ankaŭ scias tion. Ne ofendiĝu. Mi proponas aliancon, ne militon...

– Diru, pri kio temas.

– Ĝi estas sufiĉe komplika, mia kara... Ĉu vi aŭdis pri Profesoro Glass?

Glass? Kompreneble: li aŭdis pri li. Fama germana fizikisto, li loĝis ĝuste ĉi tie en Kolberg. Li faris esplorojn, pri kiuj Kloss sciis bedaŭrinde tro malmulte, kaj li direktis fabrikon produktantan kontrolkomponantojn por la V-1 kaj V-2. Kloss sciis kaj memoris tion ĉi. Kial Brunner menciis la nomon de Glass? Se ĝi ne estis provoko, ĝi ŝajnis interesa.

– Mi aŭdis – li diris. – Parolu pli klare.

Li tamen ne eksciis, kio estis la ideo de Brunner. Oberst Broch eniris kaj invitis ilin al sia kabineto.

Kloss konis la komandanton de la defendo de Kolberg preskaŭ tiel bone kiel Brunner-on. Ili servis kune ĉe la Orienta Fronto; Broch, tiam majoro, ne kaŝis la fakton, ke li konsideris militon kun Sovetunio freneza. "Ĝi finiĝos tragedie," li ripetadis, sed nur en kazino, post kiam li drinkis kelkajn drinkaĵojn kaj proksime estis neniu el SS aŭ Gestapo. Li estis profesia oficiro, lerta militmetiisto, kaj li plenumis ĉiun ordonon precize. Lia seka, streĉita vizaĝo nun ŝajnis preskaŭ ligna dum li staris ĉe sia skribotablo kaj metis siajn manojn sur la mapon. Li informis Brunner-on kaj Kloss-on, ke la komandanto de la Armegrupo Weichsel, Himmler, kategorie malakceptis ĉian ideon pri kapitulaco de Kolberg. Li ordonis: nek paŝon malantaŭen. Tio estis dirita per tono tiel indiferenta, kvazaŭ Broch estus transdonanta informojn por alia taktika ekzerco. Sekve li deklaris same seke, ke la kirasitaj unuoj de la malamiko antaŭeniris sur la Stettin-ŝoseon, kaj tiel la lasta vojo okcidenten estis fortranĉita. La marvojo restis, almenaŭ ĝi ankoraŭ restis. Kio devas esti evakuita, estos evakuita morgaŭ.

Brunner kaj Kloss faris siajn raportojn. La Sturmbannführer, kiel komandanto de la loka SS kaj polico, vigle deklaris, ke plena ordo regas en la urbo. Dudek viroj, kiuj provis suriri ŝipon forlasantan la havenon tiun matenon, estis mortpafitaj.

Ili estis sanaj kaj taŭgaj por militservo. Ankaŭ du virinoj, kiuj provis semi panikon.

Broch agnoskis ĉi tiun raporton per kapjeso. Kion li vere pensis? Ĉu li estis nekapabla je iu ajn ribelo, eĉ provo de protesto?

La bruo de artilerio atingis ilin. Sireno ekĝemis, kaj fenestroj ektintis pro proksimaj eksplodoj. Ekster la fenestro, alta, malhelviola kolono da fumo leviĝis. Broch sidiĝis ĉe sia skribotablo kaj ofertis al ili cigaredojn. Li tute ne intencis iri al la ŝirmejo; li komencis pripensi planon por la evakuado de la civila loĝantaro.

– La civila loĝantaro estas la malplej grava el miaj zorgoj – Brunner tuj deklaris. – La fabriko estas la plej grava afero

– Jes – Broch konfirmis – sed iom da ordo devas esti establita. Virinoj kaj infanoj...

– Mi zorgos pri tio... – Brunner interrompis.

– Vi prizorgos la fabrikon – la kolonelo diris seke. – Ni havas klaran ordonon de la Reichsführer: ĉiuj maŝinoj kaj ekipaĵoj devas esti evakuitaj. Kaj oni devas certigi, ke Profesoro Glass sekure enŝipiĝu.

– La SS okupos la havenon nokte…

– La Wehrmacht okupos la havenon – diris Broch. Ili rigardis unu la alian momenton. Kloss jam pensis, ke Brunner protestos, sed la Sturmbannführer simple kunvolviĝis en sia seĝo; li aspektis kiel homo – jam preta – rezignis pri salto.

– Kiel vi volas – li murmuris.

– Vi respondecas pri la fabriko kaj Glass. Jen ĉio.

Brunner eksaltis kaj etendis sian brakon antaŭen. Li ekrigardis Kloss-on. Se ili estus solaj, li verŝajne dirus: „Ĉu vi jam scias, pri kio temas?“ Kloss sciis, aŭ almenaŭ li pensis, ke li scias. La sireno denove eksonis; silento regis ekster la fenestro, kaj nur post kelkaj minutoj komenciĝis la artileria pafado. Broch malfermis la fenestron, kaj ili aŭdis laŭtparolilon: „Achtung, achtung! Ĉiuj viroj en aĝo de 15 ĝis 60 jaroj raportu al la urba komandejo hodiaŭ.“

– Kion vi planas, Sinjoro Kolonelo? – demandis Kloss.

Broch rigardis lin kvazaŭ li ne komprenis la demandon.

– Volkssturm-on – li deklaris, fermante la fenestron – mi sendos al la kanalo. Tie estas la plej malforta punkto en la defendo. La breĉo.

Homo, Kloss volis diri, vi sendas la maljunulojn kaj infanojn al la buĉejo. Vi tenos la urbon unu tagon pli longe. Por kio?

– El milita vidpunkto... – li komencis.

– Mi scias – Broch tuj interrompis. – Kaj kio, Kapitano?

– La konkludoj estas evidentaj.

– Oni ne devus esti dirinta tion – deklaris la kolonelo. Kaj li aldonis per iom malsama tono: – Ni povas fari nenion. Ni havas klaran ordonon. Ĉu vi ne komprenas tion? Ĉiu el ni povas pensi ion ajn; ĝi ne gravas. Nur la ordono gravas. Mi plenumas mian devon: mi raportis al la Reichsführer, ke, laŭ mia opinio, defendi la urbon estis sencela. La Reichsführer nomis min defetisto. Do mi defendos la urbon, Kloss, ĉar tio estas mia soldata devo. Mi portas neniun respondecon. Tute nenian! – li ripetis kaj silentiĝis, kvazaŭ atendante, ke Kloss konsentu. Poste li denove klinis sin super la mapo. – Mi ne pensas, ke ni havas ion plu por diri unu al la alia – li diris. – Mi atendas informojn pri la kvina sekcio. Kion ni scias pri la malamikaj fortoj ĉe la kanalo?

Kloss ekpensis, ke oni devas ekspluati ĉi tiun breĉon en la defendo kiel eble plej rapide. Kaj li ankaŭ pensis, ke se la sorto permesus al li pluvivi, li parolos kun Broch en aliaj cirkonstancoj...

* * *

La radiotelegrafisto-serĝento, fortika knabo kun diketa vizaĝo kaj suprenlevita nazo, ne povis vivi sen pipo. Li asertis, ke la germana tabako, kiun Kloss provizis al li, estas absolute senutila, do li disfosetis diversajn cigaredojn kaj faris kompleksajn miksaĵojn. Tio okupis la plejparton de lia tempo; fakte, li instaliĝis rimarkinde bone en la kelo de bruligita domo ĉe Kaiserstrasse 30. El malnovaj mebloj trovitaj en la rubo, li kunmetis sofon, tablon, du seĝojn, kaj eĉ lulseĝon.

– Tia estas baza milita leĝo: – li klarigis al Kloss, – aranĝi ĉiun ripozhaltejon kiel hejmon. Eĉ kiam oni ne scias, ĉu oni foriros en horo. Mi, Sinjoro Majoro, jam estis estro de la komunikada kompanio kaj mi scias, kion fari...

Ŝajnis al Kloss, ke Serĝento Kosek ne konscias pri la danĝero konstante minacanta lin en tiu kelo, de kie li transendis ĉiun vesperon: "Wisła, Wisła, mi Skra, mi transiras al ricevo". Plifortigitaj ĝendarmarpatroloj ĉirkaŭiris la najbarajn stratojn; germana gvatado povis eble jam detekti la ekziston de la radiostacio, aŭ fari tion en la venontaj horoj – kaj sur la vizaĝo de Kosek, kiam li raportis al Kloss, – kion li faris laŭ ĉiu regulo, kvankam, kiel li diris, "Oni ne povas kutimiĝi al ĉi tiu malbenita uniformo, Sinjoro Majoro," – ne montris spuron de maltrankvilo. Li ekbruligadis sian pipon, cedadis al Kloss sian sidlokon sur la brakseĝo, kaj li plej volonte rakontadus siajn heroaĵojn sur la Pomeria Muro.

Tiun vesperon, kiam Kloss eniris la kelon, la serĝento tuj donis al li paperfolion dense plenigitan per la legebla manskribo de la radiotelegrafisto.

– Ĉu vi deĉifris ĝin?

– Jes, Sinjoro Majoro.

La teksto enhavis preskaŭ nenion novan, krom unu informon, kies gravecon Kloss tuj ĝuste taksis. La filo de Profesoro Glass, Oberleutnant Glass, estis kaptita ĉe la rivero Vistulo kaj troviĝis en militkaptitejo. Ĉu estus eble uzi tion? La taskoj, formulitaj simple kaj koncize, estis en realeco nekredeble malfacilaj: malhelpi la evakuadon de la fabriko. Kaj nun aldone: malhelpi la evakuadon de Profesoro Glass. Kiel tion oni povus plenumi, se entute eble?

Dum multaj tagoj, Kloss serĉis manieron atingi la fabrikon. Li sciis, ke tie laboras multaj laboristoj de diversaj naciecoj, inkluzive de poloj, sed Brunner ordonis fermi ilian restlokon, kaj Kloss eĉ ne povis trovi pretekston por pli atente inspekti la fabrikon. Li havis tre malmulte da tempo; fakte, nur la kalkulataj horoj restis... Li ekstaris ĉe la malgranda, kradita fenestro rigardanta la korton. Kion fari? Kion fari krom transsendi raporton, ke la fabriko estos evakuita morgaŭ matene. Kaj Glass foriros per la lasta ŝipo... Ĉu fari frenezan provon?

Mallumo jam falis; la korto estis malplena, morta. Kamiono preterveturis laŭ la strato, la muĝado de la motoro malrapide silentiĝis, ĉu ĉi tio povus esti la fino?

– Kiom longe ankoraŭ, Sinjoro Majoro? – demandis la serĝento.

– Ni devos ŝanĝi la ejon – diris Kloss sen turni sin. Kaj tiam li ekvidis la knabinon. Ŝi kuris en la korton; ŝi portis malbutonumitan mantelon markitan per la litero "P." Ŝi anhelis per malfermita buŝo. Ŝi haltis ĉe la pordego, ĉar ŝi ekvidis la ŝildon: "Achtung! Minen!", kiun antaŭzorge Kloss metis tie ĉi, sed ŝi ne hezitis tro longe. Ŝi ekvidis la pordon kondukantan al la kelo... Ili aŭdis ŝiajn paŝojn sur la ŝtuparo. Post kelkaj sekundoj, ili ekvidis SS-ulon en la pordego. Fakte, ili unue aŭdis lian voĉon: "Halt! Ich verde schüssen". La SS-ulo ankaŭ hezitis, vidante la averton, sed kuris post la knabino.

La serĝento, jam staranta ĉe la fenestro, ekrigardis Kloss-on. La kapitano (germane Kloss estis kapitano, pole li estis majoro) kapjesis, eltiris sian pafilon, kaj malsekurigis ĝin. Kosek duonmalfermetis la pordon: li tenis risorttranĉilon en sia mano. La kela koridoro estis mallarĝa kaj longa. La knabino kuris stumblante en la mallumo; kiam ŝi atingis la pordon al ilia kaverno, Kosek kaptis ŝian manon kaj ĵetis ŝin internen. Ŝi falis sur la plankon. La SS-ulo nur vidis Kosek-on kiam li estis trafita; li ne havis tempon eĉ ekkrii. Kloss aŭdis nur la obtuzan bruon de la korpo trafanta la ŝtonan plankon.

Ili movis la knabinon al la brakseĝo. La serĝento kliniĝis super ŝi dum ŝi malfermis siajn okulojn.

– Kion ni faru kun ŝi? – li demandis.

– Ŝi devos resti ĉi tie – diris Kloss. – Oni ne povas lasi ŝin iri. Kaj oni devas kaŝi tiun korpon ie.

– Oni faros ĝin– murmuris Kosek.

Li zorge verŝis vodkon el la gamelo en la buŝon de la knabino.

– Jen nia nova problemo!

Ŝi ekvidis unue la vizaĝon de la serĝento, poste la radiostacion kaj la mitralon sur la seĝo. Nur post momento ŝi ekvidis Kloss-on daŭre starantan apud la fenestro. Timo revenis, ŝi fermis la okulojn kaj refalis sur la seĝon.

– Ne timu, vi stultulino – murmuris la serĝento. „Ne demandu pri io ajn, sed ne timu. – Kaj li aldonis: – Nur mi povus havi ion tian okazi! Mi havas virinon por la bieno!

Kloss paŝis pli proksimen. Aldona problemo! Ne sufiĉas, ke oni devas ŝanĝi la elsendlokon, sed oni ankaŭ devas treni kun si ĉi tiun knabinon! Eĉ se ŝi estus la plej honesta, la risko lasi ŝin iri ŝajnis tro granda.

– De kie vi estas? – li demandis pole.

Ŝi ankoraŭ estis terurita kaj malfidanta.

– El Varsovio – ŝi flustris.

– Kie vi laboras?

– Ĉe Profesoro Glass. Mi laboris en la fabriko antaŭe.

Kloss sidiĝis apud ŝi. Nun li vere ekinteresiĝis pri ŝi.

Ne estas facile venki malfidon dirante nenion pri si mem kaj klarigante nenion. Kompreneble, dirante nenion, sed tamen malkonspiriĝante, ĉar Barbara Stecka, tio estis la nomo de la knabino, jam vidis sufiĉe por kompreni preskaŭ ĉion. Cetere, ŝi devis kredi, ke ili estas poloj "de tie", se li volis eltiri ion interesan el ŝi. Unue, ŝi rakontis sian aventuron kun la SS-ulo. La Sinjorino, la edzino de Profesoro Glass, sendis ŝin al la apoteko. Kiam ŝi atingis la urboplacon, sireno ekĝemis, kaj ŝi ekvidis niajn – ŝi prononcis la vorton kun emfazo kaj fiereco – niajn aviadilojn.

Ŝi transatendis la aviadilatakon en la pordego, kaj kiam la sireno denove ekĝemis, ŝi vidis flugfoliojn sur la trotuaro. Estis neniu tie, do ŝi prenis unu: ĝi estis skribita en la pola kaj germana lingvoj, alvokante la germanojn ĉesi batali. Ŝi tamen ne sukcesis legi ĝin ĝisfine, kaj denove kliniĝis por kolekti pli kaj porti ilin al la fabriko poste, kiam la SS-ulo surprizis ŝin. Li klare staris en iu pordego. Li ekkriis: "Halt!" kaj ŝi ekkuris, turnis sin en Kaiserstrasse-n, poste ekvidis la bruligitan domon, pensante ke ŝi kaŝos sin ie en la ruinoj. La ŝildo, "Achtung! Minen!", ektimigis ŝin, sed ŝi ne havis elekton, ŝi ĉiuokaze ne zorgis...

– Mi devas jam reveni – ŝi diris maltrankvile. – La edzino de Glass estas terure suspektinda.

Kloss ankoraŭ ne decidis, li volis scii kiel eble plej multe, detalojn, etaĵojn, ŝi respondis kun surprizo, ne komprenante la sencon de ĉi tiuj demandoj. Kiel aspektas la loĝejo de la Glass-oj? La ĉiutaga horaro? Je kioma horo la profesoro revenas de la fabriko? Je kioma horo li enlitiĝas? Fine – la fabriko. Barbara Stecka tamen hezitis antaŭ ol ŝi komencis paroli...

– Knabino – diris la serĝento. – Ĉu vi havas ideon kial ni estas ĉi tie? Ĉu vi ne volas helpi nin?

Do poloj, francoj, rusoj, jugoslavoj laboras en la fabriko... Nun, izolitaj de la mondo, neniu rajtas forlasi la tendaron. Ĉiuj konas ŝin, kompreneble, kaj ankaŭ la gardistoj. Ŝi vizitadas la fabrikon, kelkfoje la edzino de Glass sendas ŝin al ŝia edzo, kelkfoje Majstro Kroll donas enirpermesilon se estas io farenda... Malrapide, Kloss eksciis detalojn pri la organizo funkcianta en la fabriko. Kaj malrapide, la agadplano estiĝis, en kiu Barbara Stecka devos ludi signifan rolon.

* * *

Tio estis, almenaŭ tiel kredis Profesoro Glass, la lasta tago de la ekzisto de la fabriko en Kolberg. Antaŭ la milito, ĝi fabrikis radiojn; nun ĝi fariĝis unu el la pli gravaj militaj fabrikoj de milita industrio. Li, nome Glass, ellaboris la produktadskemojn kaj, en sia laboratorio, preparis novajn modelojn de kontrolaparatoj. Li konis ĉiun maŝinon ĉi tie kaj sentis preskaŭ fizikan doloron rigardante la komencitan malmuntadon. Laboristoj kun la literoj "P" kaj "Ost" kudritaj sur siajn supertutojn laboris en granda halo sub la superrigardo de germanaj skipestroj. Ambaŭ skipoj funkciis seninterrompe dum horoj. Ĉu ili sukcesos ĝustatempe? Glass rigardis la malmuntadon tra la vitra muro de la kontrolejo. Ŝajnis al li, ke ili laboras tro malrapide, ke je ĉi tiu rapideco ili eĉ ne havus tempon prepari la plej valorajn prilaborilojn por transporto. Cetere ĝi ne estis lia kulpo. La ordonon por evakuado oni devus esti eldoninta pli frue. Li diris tion al Brunner kiam la Sturmbannführer aperis ĉe li en la oficejo. Estis komforte kaj kviete ĉi tie, sonizolaj paneloj sur la pordoj izolis la rifuĝejon de la profesoro de la fabrikhaloj.

– Mi sendos la kamionojn je la tria kaj duono matene – anoncis Brunner.

– Mi ne sukcesi fari ĉion ĝustatempe – Profesoro Glass ne rigardis la Gestapo-ulon. Li malestimis homojn kiel li, kaj tiu sento, zorge kaŝita, donis al li kontenton.

– Vi devas esti rapida. Ni detruos ĉion, kion ni ne sukcesos evakui.

– Ĉu vi volas detrui la fabrikon?

– Kompreneble – diris Brunner. – Ni eksplodigos ĝin. Ĉu vi pensis, ke ni transdonos ĝin al la poloj?

La fakto, ke poloj eble estos ĉi tie morgaŭ aŭ postmorgaŭ, estis ankoraŭ teoria ebleco por Glass. Li sciis tion, sed li ne povis kredi ĝin...

– Kio okazos al la laboristoj? – li demandis.

– Pri kiu vi parolas? Ĉu pri ĉi tiu fremdlanda homamasaĉo? Kial vi zorgas pri tio? Mi prizorgos tion..."

– Tamen mi ŝatus scii. – Fakte, ĝi estis mensogo,verdire li ne volis scii, sed volis distancigi sin, apartigi sin de io, pri kio li ĉiuokaze havis neniun influon. Protesti? Kian signifon protestoj povus havi?

Brunner ekridetis.

– Pensu pri la maŝinoj. Kaj pri vi mem. Vi estas unu el la malmultaj bonŝanculoj, kiujn ni evakuas el ĉi tiu urbo. Bonvolu prepari viajn dokumentojn. Kaj bruligi ĉion, kion vi ne povas kunporti. – La Sturmbannführer estingis sian nefinfumitan cigaredon en la cindrujo kaj forlasis la oficejon.

Li trovis la estron de la elektra fako de la fabriko, inĝenieron Alfred Kroll, en la deĵorejo. Kroll sidis antaŭ la mikrofono, lia voĉo, elsendita per amplifiloj, resonis tra la tuta fabrikhalo.

– Mi ripetas – diris Kroll – ke fremdlandaj laboristoj ne rajtas forlasi la fabrikon sen speciala permeso. Ĉiu foriro de la fabriko estos traktata kiel fuĝo. Mi memorigas vin, ke la jugoslava laboristo Christo Tretniew estis kondamnita al morto hieraŭ pro provo eskapi. – Li malŝaltis la mikrofonon. Brunner ekridetis kaj kapjesis aprobe.

– En ordo, Inĝeniero Kroll – li diris. Oni devas senĉese ripeti tion al ili.

Kroll stariĝis. Li moviĝis malfacile; li ankoraŭ ne kutimiĝis al la proteza kruro, kiu anstataŭigis lian dekstran kruron dum kelkaj monatoj, amputitan en kampa hospitalo proksime de Minsko. Brunner, kompreneble, sciis ĉion pri li: kaj tion, ke Kroll ricevis la Feran Krucon pro la Batalo ĉe Moskvo, kaj ke li ne aliĝis al la NSDAP, kaj fine tion, ke lia onklido, Majstro Kroll, kiu laboris en la sama fabriko, havas polan patrinon. Oni devis esti singarda kun la inĝeniero kaj forte teni lin; li estis bezonata nun, tre bezonata.

– Ĉu vi finis minadon de la fabriko?

– Jes, sinjoro – diris Kroll. Kaj li aldonis – Mi plenumis la ordonon.

– Nun aŭskultu: la kamionoj alvenos je la tria kaj duono.

– Tro frue.

– Je la tria kaj duono. Antaŭ tiam oni devas armi ĉiujn germanojn – li ekrigardis sian horloĝon. „– La armiloj jam estas liveritaj. La germana skipo foriros per kamionoj.

– Kaj la fremdlandaj laboristoj?

– Vi ŝercas, Kroll. Kial vi ankaŭ zorgas pri la sorto de ĉi tiuj homoj?

– Mi laboris kun ili. Kelkaj el ili jam estas profesiuloj.

– Sufiĉe! – Brunner rifuzis partopreni en iu ajn disputo kun Kroll. – Ili restos ĉi tie.

– Mi ne komprenas.

– Jam vi komprenas. Nur ne estu stulta. Ĉi tio estas la fronto, Kroll, kaj vi scias, ke ĉe la fronto, oni plenumas ĉiujn ordonojn.

– Mi scias – diris la inĝeniero, lame paŝis al la pordo sur sia proteza kruro. – Ĉu tio jam estas ĉio?

– Ĉio. La ŝlosilon al la armilstokejo havas la komandanto de la fabrika gardistaro.

– Mi scias.

Brunner forlasis la fabrikon, kaj Kroll, apogante sin sur sia bastono, iris laŭ la fabrikejo, apud la prilaboriloj pretaj por malmuntado. Li provis ne rigardi la laboristojn, eĉ rapidigante sian paŝon, kio ja estis malfacila por li, sed li sentis iliajn rigardojn, kaj samtempe timo, malamo kaj kompato kaptis lin. Tiuj homoj mortos, kaj iliaj mortoj ankaŭ ŝarĝus lin, Kroll-on, honestan frontlinian oficiron. Ĉu vere ŝarĝus? Ĉe la fino de la koridoro, ĉe la nun neuzata kontrolpupitro, apartigita de la maŝinejo per vitra vando, li vidis sian onklidon, Majstron Jan Kroll. Ili neniam ŝatis unu la alian, tamen ekzistis ligo inter ili, kiun ili ne volis aŭ ne povis rompi. Iliaj vivoj estis malsamaj ekde iliaj plej fruaj jaroj. La patrino de Jan estis polino, kaj lia patro, onklo Alfred, asertis, ke ankaŭ la familio Kroll estis de pola deveno, ke eĉ ilia avo en siaj junaj jaroj subskribis sian nomon simple pole "Król". Inĝeniero Kroll neniam pensis pri tiu supozebla poleco, kaj Majstro Kroll, edukita de sia patrino, konstante, kaj laŭ la opinio de Alfred, tute nenecese, emfazis ĝin. Ne estas do mirinde, ke iliaj sortoj prenis malsamajn vojojn. Alfred diplomiĝis ĉe la universitato, Jan estis forpelita el la universitato. Alfred fariĝis oficiro kaj iris al la fronto, Jan estis laboristo, poste majstro en Kolberga fabriko. Li fariĝis pli singarda, ne parolis malkaŝe pri sia poleco, kaj Profesoro Glass eksigis lin el la armeo.

Jan Kroll estis larĝŝultra, alta viro, kun jam griziĝantaj haroj. Li plenigis pipon kiam Alfred aperis en la pordo de la direktejo.

– Je la tria kaj duono – li diris. – La kamionoj alvenas je la tria kaj duono.

La skipestro levis la ŝultrojn kaj gestis al Alfredo al sidloko ĉe la pupitro.

– Kaj kio pri ili? – li demandis.

– Kaj kiel vi pensas? – la inĝeniero subite ekkriis. – Ke ili evakuos ilin? Ke ili lasos ilin resti ĉi tie?

– Ne ekzistas tria eblo.

– Ekzistas! – Alfredo subite ekridis. Kolero sufokis lin. Jen venas malvenko, kaj li atingis nenion; li nur perdis la kruron, kaj ia Gestapo-ulo traktas lin kiel aĉan bienserviston. Kaj li faris tion, kion li ne devis fari. Li diris.

La pipo de la skipestro estingiĝis. Li elŝutis la tabakon sur la plankon.

– Kaj vi kion? – li demandis. – Kaj vi kion? – li subite ekkriis, kaj estis tre malofte, ke Jan Kroll kriis.

– Nenion. – Alfredo trankviliĝis, kaj timo tuj kaptis lin. Kiel li povis diri tion? Ĝuste al Jan!

– Aŭskultu – li flustris – ni havas nenion komunan kun ĉi tio. Tio ne estas nia afero. Restas ankoraŭ kelkaj horoj... Vi ne rajtas diri vorton al iu ajn...

Jan restis silenta.

– Kial vi rigardas min tiel? Homo, diru ion... – Alfred grade perdis sinregadon. – Mi ne estas krimulo, mi estas oficiro...

– Kaj kio estos morgaŭ? – Jan fine demandis.

– Mi ne komprenas.

– Morgaŭ – li ripetis. – Aŭ en kelkaj tagoj. – Ĉu vi ĝin eltenos?

– Mi ne komprenas.

– Mi demandas vin, ĉu vi povas tion elteni. Tion, ke vi sciis kaj ke vi vidis.

– Mi vidis multon.

– La milito estas malvenkita kaj la germanoj devos pagi por ĉio.

– La germanoj! – Alfred eksplodis. – Do kiu? Mi? Vi? Kial mi? Mi estis nur oficiro! Ili ankaŭ ne fidis min; ili ĉiam memoris viajn gepatrojn…

– Ĉu mi malhelpis vian karieron?

– Vi malhelpis.

– Nun aŭskultu… – Jan replenigis sian pipon kaj ekbruligis. – Aŭskultu atente. Vi estas malĉastulo… – Alfred saltis de la seĝo.

– Sidiĝu. Ĉu vi volas postvivi? Kompreneble vi volas… Sed eĉ se vi postvivos, post tio, kio okazas ĉi tie, ili trovos vin ĉie, ĉu vi komprenas?

Neniu serĉos min.

– Ili serĉos. Mi donas al vi ŝancon...

– Vi ŝancon al mi? Ĉu vi freneziĝis?

– Jes. Mi ne volas ion ajn de vi. Vi donos al mi skizon de la fabrikminado.

– Ne!

– Atendu. – Jan Kroll restis trankvila. – Kaj diru al mi je kioma horo la germana skipo ricevos la armilojn kaj kie la armiloj estas stokitaj.

– Mi diros al vi nenion. Mi iras. – Li prenis sian bastonon.

– Pripensu ĝin. Vi eliros kiam vi pripensos ĝin... – Kaj li aldonis pli milde: – Mi volas savi vin, Alfred. Mi daŭre kredas, ke baze vi estas deca homo. Vi povus ne diri al mi. Vi ja diris. Ĉu vi scias, kiel la Gestapo punus vin pro tio?

Alfred frapetis sian bastonon je la planko.

– Kion vi volas fari?

– Mi ne scias. Eble nenion.

– Neegala interŝanĝo. Mi donas al vi ĉion, kaj vi...

– Ŝancon. Ekscii, ke vi ne estas sur la listo de evakuontoj. Profesoro Glass ne konsideris vin esenca. Vi estas nur elektristo. Mi vidis la liston ĉe li.

– Mensogo! – Alfred denove perdis sinregadon.

– Vero. Vi restas ĉi tie... Ĉu vi komprenas, kion tio signifas?

Silento falis.

– Bone – Alfred fine diris. Li peze sidiĝis sur la tabureton ĉe la pupitro. – La minado estas finita. Sufiĉas nur ŝalti simplan ŝaltilon en la kirasŝranko ĉe Glass, kaj la eksplodo okazos tri minutojn poste.

– Kiu faros ĝin?

– Mi ne scias. Li ankoraŭ havos tri minutojn por forlasi la fabrikon.

– Ili ordonos al vi fari ĝin, vi idioto, sed vi ne foriros de ĉi tie viva. Kio pri la armiloj?

– En la stokejo, ĉe la sekurecestro. Oni supozeble distribuu ilin al la homoj je la 2:45.

* * *

Pezaj korpoj de prilaboriloj jam estis forlasintaj siajn cementajn kuŝejojn. Du inĝenieroj en partiaj uniformoj, Koch kaj Strudel, kontrolis la transportajn preparojn kaj instigis la laboristojn. La obtuza frapado de marteloj miksiĝis kun la muĝado de megafonoj. Skipestro Kroll, malrapide paŝante tra la centro de la halo, elektis el la homamaso kaj kaoso tiujn, kiujn li urĝe bezonis vidi. La polo Stanisław Ogniwek, la ruso Tolmakov, la franco Paul Levon... La gvidantaro de la sekreta organizo, establita antaŭ kelkaj monatoj. Ĝi komenciĝis per la amikeco de ĉi tiuj tri, per longaj vesperaj konversacioj en la barako. Poste ili elektis fidindajn homojn, kaj kiam Jan Kroll fariĝis membro de la gvidantaro, ili komencis agi: sabotado kaj fuĝoplanado. Ne estis facile. Glass organizis tre precizan teknikan kontrolon, kaj la barakaro estis strikte gardata. Tamen, multaj partoj fabrikitaj en la fabriko de Kolberg taŭgis nur por ferrubejo.

Stanisław Ogniwek devenis el Varsovio, antaŭmilite li estis studento ĉe la politekniko, Tołmakov, homo jam maljuna, laboris en unu el fabrikoj en Kievo; kaj Levon estis laboristo el Liono. La tri komprenis unu la alian perfekte, kvankam iliaj konversacioj estis faritaj en stranga franca-germana-pola dialekto, kvankam ĉio apartigis ilin: aĝo, edukado, pasinteco...

Kroll fine elektis ilin el la homamaso kaj fingromontris sur ilin.

– Vi tri – li diris – iru kun mi.

– Kial vi prenas ilin? – Strudel aperis neatendite.

– Por malmunti la indikiloj en la kontrolĉambro?

– Bone – la germano mansvingis.

La skipestro rakontis koncize kaj mallonge. Ili estis fakte preparitaj por tio, kion ili aŭdis... ili konsideris tiajn eblecojn multfoje, sed profunde ili kredis, ke niaj trupoj alvenus pli rapide ol la germanoj povus evakui la fabrikon.

– Kion ajn ni farus – Levon diris – ni mortos.

– Ĉu vi volas, ke ni faru nenion? – Ogniwek demandis.

Levon ŝultrolevis.

– Kian ŝancon ni havas?

– Malgrandan – la polo konfesis. – Sed ni devas provi.

Kroll kaj Tolmakov dividis tiun vidpunkton. La malalta, kalva Tolmakov tuj decidis, ke ne estas senco filozofi, ili devis okupiĝi pri la detalojn. Li anoncis tiun ĉi veron en sia terure mallerta germana lingvo.

– Kiu gardas la armilstokejon? – li demandis.

La plano sugestiĝis; Ogniwek, kiu konsideris sin milita spertulo, ĉar li diplomiĝis de oficira kadeta lernejo antaŭ la milito, transprenis la gvidon de la tuta operacio.

Precize je la 2:40a horo matene, kvin minutojn antaŭ ol la germanoj ricevus siajn armilojn, Ogniwek kaj du homoj senarmigus la sekureckomandanton de la fabriko kaj prenus de li la ŝlosilon de la stokejo. Dudek kvin viroj sub la komando de Tolmakov prenus la armilojn el la stokejo; la germanoj estus tuj izolitaj en la subteraj stokejoj de la fabriko. Levon kaj liaj francoj sekurigus la agon de Ogniwek kaj zorgus pri la ne organizitaj homoj por malhelpi panikon.

Multaj detaloj, kompreneble, ankoraŭ devis esti diskutataj, sed la plej grava demando restis: Kio poste? Ili povos armi la laboristojn kaj transpreni la fabrikon; kiom longe ili povos defendi sin? Horon aŭ du? Kaj poste? Eksplodiĝi? Finfine, ili ankaŭ volas malhelpi la evakuadon de la fabriko kaj ĝia ekipaĵo. Levon eksplodis ridante.

– Kiel vi scias, ĉu la minejoj ne eksplodos se la germanoj komencos artilerian pafadon? Ili ja tutegale ne zorgas...

– Ili ankaŭ volas la maŝinojn – diris Kroll.

– Kaj ni volas la homojn.

– Do, trarompi la fronton? Kvincent laboristoj, kaj nur kelkaj dekduoj armitaj. Ne ekzistas la plej eta ŝanco... Eble du aŭ tri povus eskapi vivaj...

– Se ni nur povus komuniki kun niaj homoj aliflanke, – Ogniwek suspiris.

Ili rigardis tra la vitra muro al la produktejo, al la homoj laborantaj ĉe la postenoj de prilaboriloj. Ili provis imagi, kiel ĝi spektus, kiam Ogniwek donus la signalon. La sekurecestro kutime estis en sia deĵorejo. Du aŭ tri gardistoj vagas tra la fabriko, kaj gardisto gardas la enirejon. Je la 2:40, la sekurecestro plej verŝajne estus jam iranta al la stokejo... Oni devus senpovigi lin inter la deĵorejo kaj la stokejo, se li estus sola... Kaj se li ne estus sola? Do oni decidis pligrandigi la grupon de Ogniwek. Ili konsideris ĉi tiujn detalojn, konstante scivolante: kio poste?

– Dum batalo – Levon diris – aferoj kutime iras alimaniere ol planite antaŭ batalo.

– Rigardu! – Staszek subite kriis. – Baśka de Glass! Kiel ŝi eniris ĉi tien?

Efektive, Baśka Stecka iris tra la fabrika halo..

* * *

Li akceptis la riskon. Li havis preskaŭ neniun elekton: tio estis la sola maniero atingi la fabrikon. Li kredis je la honesteco de la knabino. Serĝento Kosek havis dubojn: kio se ĝi estus provoko? Kio se ili kaptus ŝin kaj eligus ĉion el ŝi? Se, se... Danĝero minacis ĉe ĉiu turno, sed ne ekde hodiaŭ, ekde preskaŭ kvin jaroj, kaj al Kloss ŝajnis preskaŭ neeble, ke neniam ĝis tiam... Li turnis sin en larĝan avenuon borderitan de vilaoj de riĉaj Kolbergaj civitanoj. En momento, li renkontos Profesoron Glass kaj havos konversacion, kies rezulto estis neantaŭvidebla. Kiom valoris liaj kartoj? Nur unu: la filo de Glass en pola kaptiteco. Li ludus ĝin kontraŭvole, sed farante tion, li rakontus ĉion al Glass kaj trovus sin en kaptilo. Tiam... Nur unu ebleco restus... Li ne volis pensi pri ĝi, li daŭre pensis pri Barbara Stecka. Ĉu ŝi atingis la fabrikon? Ĉu ŝi kontaktis la organizon, se tiu organizo vere ekzistas kaj havas ian ajn potencialon agi.

Longaj strioj de blankaj serĉlumoj eksaltis en la ĉielon, senĉese kruciĝante, provante kapti la nevideblajn aviadilojn. De la okcidento venis la bruo de kanonpafado kaj poste, apenaŭ aŭdebla, malproksima bavuro de mitralo. Kiam ili komencos la ofensivon? Trans la kanalon, antaŭ ol la Volkssturm fermos la breĉon, tra la fabriko... La dissendotempo de Kosek estas en du horoj. Ĉu la germana subaŭskulto jam kaptis la spuron?

Li alproksimiĝis al la vilao de Glass. Ĝi estis identa al la aliaj, ankaŭ ĉirkaŭita de ĝardeno, kvieta kaj malluma. Li puŝis la pordeton kaj sonorigis la sonorilon. La edzino de la profesoro, en dormrobo, kun malorda hararo, malfermis la pordon...

– Mi aŭskultas – ŝi akre diris kontraŭvole.

– Kapitano Kloss el la Garnizona Komando – li prezentis sin. – Mi volas paroli kun la profesoro.

– Bonvolu eniri, Sinjoro.

Li eniris ĉambron, kiu aspektis kiel batalkampo. Malfermitaj ŝrankoj, valizoj sur la planko, subvestoj... Basia genuiĝis en angulo, envolvante telerojn per papero. Do ŝi revenis – li ekpensis.

– Ni pakas – diris la sinjorino – estas terure – Kaj ŝi tuj turnis sin al Basia: – Rapidu! Kun ĉi tiu rapideco, ni ne finos ĝis mateno.

La profesoro akceptis lin en sia kabineto. Ordo ankoraŭ regis ĉi tie, ĉio restis en sia loko: libroj en grandaj, pezaj ŝrankoj, profundaj brakseĝoj ĉe malgranda ronda tablo, pentraĵo super la skribotablo... Glass proponis glason da konjako, kiu tuj montriĝis esti Martel, la lasta botelo, kiun oni ja ne valoris preni surŝipen. – Do, Kapitano, drinku... Kaj eble ni iru rekte al la afero, ĉar la tempo estas mallonga. – Li, Glass, ne komprenas, kion pli la kontraŭspionado povus deziri de li, ĉar se li komprenis ĝuste, la kapitano estas de la kontraŭspionado...

Kloss ĵetis pakaĵon da usonaj cigaredoj sur la tablon.

– Ĉu vi fumos?

– Mi fumos – diris la profesoro, ekzamenante la cigaredojn surprizite. – Militakiraĵo? – li demandis.

– Tiel oni povas diri. – Kloss pesis ĉiun vorton; eĉ la intonacio, eĉ la maniero de emfazo havis grandan signifon en ĉi tiu konversacio. – Ĉu vi foriros morgaŭ, Profesoro?

– Jes.

– Kompreneble, vi komprenas, ke ĉi tiu marvojaĝo ne estos tre sekura...

– Mi scias. Mi simple nur ne scias, kio povus esti sekura hodiaŭ. Sed al kio mi ŝuldas ĉi tiun viziton?

– Tio estas tiel simpla, Profesoro – diris Kloss. – Vi festas ion similan al jubileon ĉi-jare, ĉu ne?

– Vi eble ŝercas, Kapitano...

– Ne. Antaŭ dek jaroj, Profesoro Glass pasigis kelkajn monatojn en berlina Moabit pro la helpo al kolego, kiu...

– Ĉiuj scias tion – la profesoro interrompis.

– Jes. Kompreneble. Mi pensas, ke nur vi estas la sola, kiu forgesis pri ĝi... Poste via scio de brila fizikisto tute servis al la Drittes Reich. Premioj, medaloj... Fine, ĉi tiu fabriko.

– Vi mirigas min, Sinjoro Kapitano. Ĉu eble vi ricevis la taskon testi mian lojalecon?

– Mi nur scivolas – diris Kloss, sciante ke li riskas pli kaj pli kun ĉiu pasanta momento – ĉu nenio restas en vi de tiuj jaroj... via plej bona amiko, Doktoro Bort...

– Sufiĉe. – Glass stariĝis kaj paŝis al la fenestro. La bato klare trafis. – Mi pensis, ke la kontraŭspionado de la Drittes Reich havas ion pli bonan farendan ol trakti mian personon.

Do li daŭre ne komprenis!

– Ho, jes, probable – diris Kloss. – Doktoro Bort, Profesoro, estis mortpafita en Hamburgo.

Glass malfermis la pordon kondukantan de sia kabineto al la verando. Li staris dorse al Kloss, rigardante la malplenan ĝardenon.

– Fermu la pordon!

La profesoro abrupte turniĝis.

– Provoko?! – Tio estis parolita tro laŭte. Poste li tamen fermis la pordon kaj revenis al sia sidloko. Kloss ŝaltis la radion: ili aŭdis la sonojn de milita marŝo.

– Mi komprenas, ke vi pripensas provokon. Certe ekzistas tiu ebleco. Sed ni imagu, ke iu dirus al vi: Profesoro Glass, vi ne devus evakuiĝi. Ne nur ĉar la vojo estas danĝera, sed ankaŭ por savi ion de via propra vivo...

– Ni imagu – Glass reakiris sian trankvilecon – ke mi ripetus tiel starigitan demandon en la Gestapo.

– La demandanto verŝajne havus ian protekton.

– Li povus simple blufi.

– Kiel en pokero – Kloss diris. – Oni kontrolas la kartojn post kiam ili estas malkaŝitaj, se, kompreneble, estas malkaŝo.

Glass replenigis la glasojn.

– Vi vidas – li diris, – mi estas fakte matematikisto kaj mi ŝatas teoriajn konsiderojn. Ni kreu novan figuron; la demandanto devus, unue, havi la rajton demandi, kaj due, oferti iujn garantiojn.

– Ĉu vi pensas pri garantioj de postvivi? Eble li nur proponus ŝancon? La solan haveblan en la nuna situacio.

– Ĝi estas tro enigma, Kapitano. Ĝi pli ĝuste pruvas, ke tute ne ekzistas iu ajn karto. Ni diru tamen, ke mi ne estas fanatikulo, ke teorie mi estus preta konsideri diversajn situaciojn...

– Tio estas promesplena – diris Kloss.

– Mi estus preta – ripetis la profesoro – sed nur kun homoj rajtigitaj. Cetere, vi ŝajnas forgesi, ke por germano, la plej grava afero estas la devo de lojaleco.

– La devo? Kaj tial, konsento al ĉio, Profesoro? Eterna kapitulaco?

– Vi eniras tro profunden. Ĝi estas riska, Kapitano.

– Ni parolas teorie.

– Nun vi retiriĝas. – En la voĉo de la profesoro Kloss aŭdis tonon de seniluziiĝo – Eĉ parolante teorie, mi devus scii, ke mi havas la aferon kun la ĝusta persono.

– Kaj se ĝi estus tiel? Ĉu vi konsiderus konkretajn proponojn?

– Ene de certaj limoj – diris Glass.

– La postulo estas simpla – Kloss malkaŝis la kartojn. – Ne evakuiĝi.

– Kies postulo? Kiu aŭdos mian respondon?

Kloss paŝis denove al la radio. La milita marŝo nun eksonis pli laŭte.

– Kion vi scias pri via filo, Profesoro Glass?

Glass eksaltis de sia seĝo.

– Je la amo de Dio! – Li nun estis honesta, ne provis kontroli sian vizaĝesprimon. – Mi scias nenion. Li malaperis antaŭ kvar monatoj sur la Orienta Fronto. Mi ne volis kredi, ke li estas mortinta. Ĉu li vivas? Diru al mi rapide, ĉu li vivas?

– Jes – diris Kloss. – Li estas en kaptiteco.

Glass kolapsis sur sian seĝon. Li kovris sian vizaĝon per siaj manoj, poste viŝis siajn okulojn per papertuko.

– Ĉu ĝi estas certa? – li demandis. – De kie vi ricevis ĉi tiun informon?

– La respondo ŝajnas nenecesa. Mi kredas, ke vi komprenas.

– Mi komprenas – Glass flustris.

– Kaj se vi intencus ripeti ĉi tiun konversacion al iu ajn...

– Bonvolu ne fini. Mi komprenis ĉion.

– Milito estas malfacila ludo, Profesoro – Kloss daŭrigis. – Vi ne faras ludilojn por infanoj, vi faras aparatojn por la misiloj, kiuj nun faladas sur Londonon.

– Mi scias.

– Kaj temas pri tio, ke vi ne plu estu uzata por ia ajn produktado.

– Mi scias – Glass ripetis denove.

– Mi pensas, ke ni diris ĉion unu al la alia. Sed ne estas tiel simple: ne evakuiĝi. Ili ne lasos vin sola morgaŭ. Tial mi proponas: en du horoj ni renkontiĝu ĉe la angulo de Pommernstrasse kaj Hindenburgplatz.

La profesoro ekstariĝis. Li ŝajnis forgesi Kloss-on.

– Kurt vivas – li flustris. – Kurt vivas...

* * *

Li sidis en malluma, mallarĝa ĉelo sur la ĉi tie sola seĝo apud la lito. Basia zorge fermis la fenestron, poste paŝis al la pordo kaj mallaŭte turnis la ŝlosilon en la seruro. Neniu sono venis el la apartamento.

Silento daŭris.

– La profesoro enlitiĝis – ŝi flustris – li ĉiam dormetas je ĉi tiu horo. Lia edzino estas en la manĝoĉambro.

Ŝi sidiĝis sur la liton. Li ne povis vidi ŝian vizaĝon, nur ŝiajn manojn forte tenantajn la metalajn stangojn, kiuj subtenis la mallarĝan matracon. Post konversacio kun Glass, li ĉirkaŭiris la vilaon, eliris sur la straton, kaj revenis ĉi tien. Basia, kiel ili decidis, lasis la fenestron malfermita en sia ĉambro malantaŭ la kuirejo.

– Rakontu – li diris.

Ŝi parolis tre mallaŭte. Tiuj ĉi en la fabriko, ŝi ne menciis iliajn nomojn, traktis ŝian rakonton suspekteme. Ili asertis, ke ĝi eble estas provoko, ke eĉ la likvido de SS-ulo nenion pruvas. Ŝi estis konvinkanta ilin, ke neniu povus ja scii, kien ŝi fuĝus, ke ĝi estis neantaŭvidebla okazaĵo, ke se ili kredas ŝin... Fine, la reganta opinio estis, ke kontakto oni devas establi. Ĝi estis ilia sola ŝanco. Ili ja havas nenion por perdi; se ili restus solaj, ili certe mortus, kaj la fabriko estus detruita. Ŝi informis Kloss-on pri la detaloj de la plano. Li aŭskultis atente, starigante demandojn, kiujn Basia plej ofte ne povis respondi. Kiu el la germanoj havas pistolon? Kiom da laboristoj apartenas al la organizo? Ĉu ili scias la krizplanon de la fabriko, ĉar tia plano devas ekzisti?

Li fine konkludis, ke ekzistas ŝanco por sukceso, sed la ribelo devas esti gvidata.

Eble – li pensis – ĉi tio estas mia lasta ago, kaj eble la tempo venis...

– Vi devos iri tien unu fojon pli – li diris.

Ŝi kapjesis. Ŝi estis preta por tio; ŝi aranĝis kun Majstro Kroll, ke en horo kaj duono, unu el ili, Kroll aŭ Levon, estos atendanta ŝin ĉe la loko, kie la muro ĉirkaŭanta la fabrikon atingas la malsekajn herbejojn, kiuj etendiĝis ĝis la kanalo. Ŝi ne plu volis riski preterpasi la gardiston.

– Vi diros al ili – Kloss daŭrigis – ke la plano estas principe ĝusta. Sed nur principe. Mi volas esti tie persone kaj mem direkti la agon. Tial, ne je la 2:40, sed precize je la 2:25, grupo de du aŭ tri homoj likvidos la gardiston ĉe la pordego. Ili devas fari tion ĉi tiel lerte, ke la germano ne havu tempon pafi. Je la 2:30, vi kaj mi eniros la fabrikon. Kaj tiam la ago komenciĝos. Diru al ili, ke mi kontaktos niajn fortojn. Ĉu vi komprenas?

– Mi komprenas.

Li rigardis sian horloĝon. Li ankoraŭ devas viziti Broch-on, kaj poste iri al Kaiserstrasse. Kosek devas sendi raporton kaj ricevi respondon. La atako kontraŭ la fabriko tra la kanalo devas komenciĝi plej malfrue je la dua horo. Ĉio ĉi estis tre riska, sed li vidis neniujn aliajn eblojn. Li ekbruligis cigaredon. La flamo de la alumeto eligis la vizaĝon de Basia el la mallumo. Malhelaj saketoj sub ŝiaj okuloj, lipoj sen guto da sango.

– Eltenu vin, knabino – li diris. – Mi venos por ĉe la fenestro preni vin je la dua horo.– Li ekhezitis. Eble ne preni ŝin al la fabriko? Li devis. Ja tiuj homoj ne konas lin, kaj li ne konas ilin.

– Kio okazis post kiam mi foriris de la familio Glass? – li demandis.

La profesoro diris al sia edzino: „Ne pakiĝu, ni restas.“ Ŝi kriis kaj protestis, kaj tiam li metis sian manon sur ŝian ŝultron kaj diris: „Kurt vivas. Li estas en kaptiteco.“ Kaj ion pli, kion Basia ne komprenis. Poste la edzino de Glass ploris, sidante sur granda, jam pakita valizo, kaj li revenis al la kabineto.

Ili aŭdis sonon de paŝoj, iu eniris la kuirejon.

– La edzino de Glass – Basia flustris. – Ŝi preparas herbojn por sia edzo.

– Memoru – Kloss diris mallaŭte – ili estu pretaj ĉe la fabriko, sed ili atendu min. La plej grava afero: forigu la gardiston.

Pli da paŝoj. Kloss stariĝis, paŝis al la fenestro, kaj ĝuste tiam la krio de la edzino de Glass resonis.

– Fritz! – ŝi kriis – Fritz!

Momenton poste ŝi jam estis en la kuirejo. Antaŭ ol Kloss povis salti tra la fenestro, ŝi jam batis la pordon de la servistejo.

– Malfermu! – ŝi kriis – malfermu!

Kloss malaperis en la mallumon de la ĝardeno, kaj Basia ekstaris sur la sojlo.

– Kial vi ŝlosas la pordon? Kiu estis ĉe vi?

– Neniu, Sinjorino.

– Kie estas mia edzo?

– Ja la profesoro dormas en sia kabineto – Basia parolis en sia malrapida, lerneja germanlingvo.

– Li malaperis! – La edzino de Glass denove kuris tra la kuirejo kaj manĝoĉambro. Ili haltis ĉe la sojlo de la kabineto. La verando-pordo estis malfermita, la vento blovis paperojn de sur la skribotablo, kaj la noktaj pantofloj de Profesoro Glass kuŝis apud la sofo, puŝita inter la libroŝrankojn.

– Eble li eliris nur por momento – Basia diris.

– Sen ŝuoj? – La edzino de Glass kuris sur la verandon, poste en la ĝardenon. Kaj denove la krio resonis: – Fritz! Fritz!

Kiam ŝi revenis al la kabineto, ŝiaj okuloj estis plenaj de larmoj.

– Mia Dio, mia Dio – ŝi flustris. – Kio okazis al li?

Ŝi prenis la telefon-aŭdilon kaj, malfacile, diskis numeron.

– Jen la edzino de Glass – ŝi diris. – Mi ŝatus paroli kun la Sturmbannführer…

* * *

Brunner alvenis al la loĝejo de la Glass-familio post ĉirkaŭ kelkaj minutoj. Sen demeti sian ĉapelon, li promenis ĉirkaŭ la kabineto de la profesoro, aŭskultante senpacience kaj ŝajne neatente la rakonton de la edzino de Glass. Li ekzamenis la noktopantoflojn, traserĉis paperojn kaj tirkestojn, kaj sendis du homojn al la ĝardeno por detale traserĉi la terenon.

Poste li sidiĝis sur la sofo kaj etendis siajn krurojn en brile poluritaj ŝuoj.

– Vi diris, Frau Glass, ke Kapitano Kloss estis ĉi tie. – Ĉi tiu informo ŝajnis interesi lin plej multe de la komenco.

– Jes – ŝi flustris.

– Ili parolis en la kabineto. Pri kio?

– Mi ne subaŭskultas, Sinjoro Sturmbannführer.

– Domaĝe. Kio okazis poste?

– Mi jam diris al vi. – Ŝi premis tukon al siaj okuloj. – Mia edzo diris al mi ĉesi paki.

– Kial?

– Mi ne scias. Kaj mi ne demandis, ĉar li diris al mi, ke Kurt vivas. Ĉu vi komprenas? Ni nenion aŭdis pri nia knabo de tiel longe... Mi ploregis. Li estas en kaptiteco, sed li vivas.

– De kie vi ricevis tiun informon?

Ŝi levis la ŝultrojn.

– Eble pere la Ruĝa Kruco?

– Ŝercoj. Ĉu li rakontis al vi pri Kurt post kiam Kloss foriris?

– Jes.

– Kaj kio okazis poste?

– Mi kuris al la verando, al la ĝardeno, poste al la servistejo por nia polino. Ŝi ŝlosis sin interne. Ŝajnis al mi, ke mi aŭdis voĉojn, ke iu estis ĉe ŝi. Ĉu vi pridemandos ŝin?

– Jes – Brunner respondis senpacience. – Nu bone, alvoku ŝin.

Li rigardis Basian seninterese. Li prenis ŝin je la mentono kaj milde frapetis ŝian vangon.

– Kion vi scias?

– Nenion, sinjoro.

– Ne mensogu. Ĉu vi havis knabon kun vi?

– Ne, sinjoro... Mia knabo laboras en la fabriko. Sinjorino Glass pensis ŝajne, ke temas pri li.

Li denove frapis ŝin. Iom pli forte.

– Germanoj ne pensas ŝajne, malsaĝ... Kiam vi vidis la profesoron lastfoje?

– La profesoro iris dormi en sian kabineton.

– Ni ankoraŭ kontrolos, ĉu vi ne mensogas. Diru al mi...

Sed li ne havis tempon starigi la demandon. SS-ulo eniris la kabineton, flustris kelkajn vortojn en la orelon de Brunner, kaj malaperis. La Sturmbannführer rigidiĝis, deprenis sian ĉapelon...

– Foriru – li ordonis al Basia, kaj turnis sin al la edzino de Glass. – Ni devas esti kuraĝaj – li diris – ni estas germanoj. Via edzo estas mortinta. Lia korpo estis trovita ne malproksime de ĉi tie, malantaŭ la ĝardeno. Vi devas iri kun mi. Oni bezonas identigi la korpon.

* * *

Oni devis raporti al Broch pri la situacio en Sektoro Kvin. Sektoro Kvin – estas ĝuste la kanalo, la plej malforta punkto de la defendo, pri kiu la kolonelo plej maltrankviliĝis. La sekvan tagon, sed nur la sekvan tagon, li intencis sendi du Volkssturm-batalionojn tien, sed dume li esperis, ke la malamiko ne komencos elbatali la akvan obstaklon. Oni devis teni lin kun ĉi tiun kredon. Inter la kanalo kaj la fabriko etendiĝis herbejoj kaj paŝtejoj, preskaŭ sen fortikaĵoj; ilin intersekcis nur kontraŭtanka fosaĵo, maldense homekipita de infanterio armita per Panzerfaust-oj. Kloss ne opiniis, ke ĉi tiu obstaklo estus tro danĝera. Se la ofensivo komenciĝus sufiĉe frue, niaj trupoj devus atingi la fabrikon ĝustatempe.

Broch staris fikse super siajn mapojn, li eĉ ne levis la okulojn kiam la kapitano eniris la kabineton.

Kloss diris:

– Neniuj malamikaj movoj estis rimarkitaj en Sektoro Kvin.

– Bone – diris la kolonelo, gestante al seĝo. – Mi opinias, ke ili lanĉos ofensivon kontraŭ la kazerno kaj la stacio. Almenaŭ tion mi farus, se mi estus ili. Tio donas al ni ŝancon defendi la havenon kaj la fabrikon almenaŭ ĝis morgaŭ vespere. Kaj poste...

La telefono sonoris, kaj la kolonelo levis la aŭdilon kaj aŭskultis ies raporton.

La afero estis klare grava, ĉar Broch ne interrompis al la parolanto, kaj streĉo videbliĝis sur lia vizaĝo. Eble ili jam raportas pri Glass? Kio efektive okazis al la profesoro? Kloss, kiam li saltis el la fenestro de la ĉambro de Basia, ankoraŭ ĉirkaŭiris la vilaon kaj eniris la malplenan verandon. Li aŭdis la voĉon de la edzino de Glass, kiu parolis telefone kun Brunner. La veranda planko estis kovrita de ŝlimaj piedsignoj... La piedsignoj kondukis de la pordo laŭ pado al la pordego kondukanta al la strato. Li traserĉis la ĝardenon sed trovis nenion, kaj krome, li ne havis tempon; la Gestapo povus alveni iam ajn. Ĉu la profesoro estis murdita? Kidnapita? Kiu? Kial? Por kio?

Li aŭdis la voĉon de Broch:

– Bone. Mi komprenas ĉion... Bonvolu preni taĉmenton de ĝendarmaro kaj taĉmenton de la bataliono de Falkenhorn. Raporti. – Li demetis la aŭdilon.

– La radigvatado establis la koordinatojn de la malamika radiostacio – li diris. – Ĝi funkcias ĉi tie en la urbo. Nekredeble!

Kloss pene kontrolis sian esprimon. La plej grava afero: ne lasi ion ajn rimarki ĉe si kaj esti sur Kaiserstrasse pli frue ol la germanoj. Kaj la raporto? En duonhoro komencos la elsendotempo; se Kosek ne transdonos, ke la atako devas esti farita nokte, ke la laboristoj komencos batali je la 2:40, ĉio estos perdita.

– Falkenhorn komencos traserĉi la terenon en unu horo – diris Broch. Kloss leviĝis.

– Mi revenas al la kvina, sinjoro kolonelo. Ĉu mi rajtas forraporti min? – Broch kapjesis, kaj en tiu ĉi momento Brunner aperis en la pordo. Li senĝene ekbojis – "Heil Hitler," kaj tuj turnis sin al Kloss:

– Ĉu vi rapidas, Hans?

– Mi rapidas – li provis preterpasi Brunner-on.

– Vi devos tamen resti. Mi ŝatus – li alproksimiĝis al la skribotablo de Broch – fari gravan raporton kaj starigi kelkajn demandojn al Kapitano Kloss en via ĉeesto.

Broch rigardis lin kontraŭvole.

– Kio okazis denove? Mi memorigas vin, ke estas nenio grava en ĉi tiu urbo krom batalaj aferoj.

– Ĝi koncernas Profesoron Glass. – Brunner koncize rakontis la okazaĵojn. Li anoncis, ke la SS-uloj trovis la korpon de la sciencisto proksime al la ĝardeno. La korpo estis terure mutilita.

Broch grimacigis, sed akceptis la novaĵon sufiĉe indiferente. Nenio alia gravis al li nun krom la atendata atako.

– Ĉu vi scias, kion tio signifas? – diris Brunner. – Ni devas tuj raporti al la Reichsführer per radio.

– Do raportu. Kaj kion tio rilatas al Kapitano Kloss?

– Tio rilatas. Kapitano Kloss estis ĉe la vilao de la profesoro kelkajn minutojn antaŭ la morto de Glass.

Broch levis la ŝultrojn. – Ĉu vi estis tie, Kloss?

– Jes – li respondis indiferente. – Revenante de la kvina segmento. Mi rememoris al mi, ke mi havas ion por diri al la profesoro, kaj nur restis hodiaŭa vespero. – Li pensis rapide: la edzino de Glass certe diris al Brunner, kion ŝia edzo diris al ŝi post kiam Kloss foriris...

– Pri kio vi parolis kun la profesoro? – Brunner demandis.

– Tio tute ne rilatas al ĉi tiu kazo – Kloss diris akre. Li rigardis Brunner-on rekte en liajn okulojn. – Sed mi povas diri al la kolonelo... Dum la batalado por la Pommernstellung, mi renkontis oficiron de la 148-a Divizio, kiu estis amiko de la juna Glass. Li diris al mi, ke la filo de la profesoro, vundita, estis kaptita. Kaj ĉar mi estis ĵus survoje al Kolberg, li petis min diri tion al la patro. – Li elpensis tiun rakonton surloke; ĝi sonis tute kredinde.

– Vi malrapidiĝis longe, Hans – Brunner flustris.

– Mi devas konfesi, ke mi forgesis pri tio – Kloss daŭre turnis sin al kolonelo Broch.

– Post via foriro – la Sturmbannführer daŭrigis – la profesoro diris al sia edzino, ke li rezignas pri la evakuado…”

– Li nenion diris al mi pri tio.

– Ĉu vere, Kloss?

Ili nun staris unu kontraŭ la alia kiel du rivaloj pretaj batali.

– Nun mi, Brunner, ŝatus demandi al vi kelkajn demandojn…

– Per kia rajto?

– Sinjoroj – Broch diris sen eĉ levi la voĉon. – Vi estas en la kabineto de la komandanto, daŭrigu ĉi tiun konversacion aliloke…

Broch tiel anoncis sian indiferentecon pri la kazo de Glass.

Ili foriris al la adjutantejo.

– Kie vi trovis la kadavron, Brunner? – demandis Kloss.

– Malantaŭ la ĝardeno, apud la barilo. Kie jam komenciĝas la herbejoj.

– Strangaj murdintoj... Ili ne volis mortigi en la domo, ĉu ne?

– Mi ne ŝatas tiun ĉi tonon, Kloss.

– Vi forgesis, Brunner, ke vi jam menciis la nomon de Profesoro Glass pli frue hodiaŭ. Li tiam ankoraŭ vivis.

La Sturmbannführer subite ekridis.

– Ĉu vi volas ludi kontraŭ mi?

– Vi ludas kontraŭ mi. Mi nur volas vidi la kadavron.

– Vi povas – diris Brunner indiferente. – La edzino de Glass jam identigis ĝin.

La kadavro estis terure mutilita. Kloss ne longe rigardis; li nur rekonis la surtuton. Glass akceptis lin en tiu ĉi surtuto en sia kabineto. Kaj la ĉemizon... malhelbluan, kun mola kolumo.

– Terura vidaĵo, ĉu ne? – flustris Brunner. – Vi ne ŝatas tiajn vidaĵojn?

– Mi kutimiĝis al dicersaj mortoj – Kloss diris seke. Kaj demandis: – Kompreneble, neniu nekropsio estis farita. Aŭ iu pli detala ekzameno?

– Ne.

– Ĉu Frau Glass rekonis la korpon de sia edzo laŭ lia surtuto kaj ĉemizo?

– Jes.

– Vi povus esti ŝparinta al ŝi tiun ĉi vidaĵon, Brunner. Ĝi estis nenecesa. Kial laŭ vi la profesoro havas sian ĉemizon tiritan interne eksteren?“

Ili rigardis unu la alian. Kloss ekvidis timon kaj malamon en la okuloj de Brunner.

– Eble vi respondos tion? – flustris la Sturmbannführer.

– Eble mi respondos – li diris – sed ne nun. Nun mi ne havas tempon.

Li forlasis la stabon. Ĉu li ne malfruos? La stratoj estis mallumaj, malplenaj; serĉlumoj denove trazigzagis la ĉielon, sed ne aŭdebliĝis la sono de aviadiloj aŭ artilerio. Sur la tero aŭ en la aero regis silento. Li transiris la ĉefplacon, sur Kaiserstrasse li jam kuris.

Broch diris, ke Falkenhorn komencos serĉi la terenon en unu horo; li ekrigardis sian horloĝon: alproksimiĝis la 21:30, la elsendotempo de la radiostacio de Kosek. Ili devas elsendi raporton pri la fabriko, kaj se ili komencus elsendi, la radigvatado de Falkenhorn tuj indikus ilian lokon kun granda precizeco. Kion fari?

En la kelo la serĝento jam atendis. Kloss klarigis al li la situacion koncize. Li staris ĉe la fenestreto, nun kovrita per nigra tuko, pene anhelante.

– Skribu la tekston, Sinjoro Majoro – diris la serĝento, zorge plenigante sian pipon.

– Ni elsendas. Ni detruas la ĉifrojn, paperojn. Ni ankaŭ ne plu bezonos la radiostacion – diris Kloss, rapide verkante raporton. – Alvoku.

En tiu momento, ili ekaŭdis la bruon de kamionoj. La aŭtoj veturis laŭ Kaiserstrasse.

– Ili venis – diris Kloss. – Ni ne sukcesos.

– Mia tempo – la serĝento sidiĝis ĉe la radiostacio. – Foriru de ĉi tie, Sinjoro Majoro.

– Vi estas freneza!

– Foriru de ĉi tie – ripetis Kosek. – Mi devas elsendi, poste mi ne plu estos bezonata, kaj sen vi, tiuj uloj en la fabriko estos perditaj.

Ili denove aŭdis la muĝadon de motoroj.

– Kial du devu morti – diris la serĝento – kiam unu sufiĉos? Li etendis la manon al sia dorsosako kaj eltiris la grenadojn. Li metis la mitralon apud sin. Li faris ĉion ĉi zorge, sen rapidi. „Raz maty rodiła“ – li flustris ukrajne.

Kloss komprenis, ke Kosek pravas; li ne devus heziti, li devus tuj forlasi la kelon. La serĝento devis morti farante sian taskon, li, Kloss, devis pluvivi por fari la sian. Tia estis la leĝo de milito, sed li ribelis kontraŭ ĝi, li sentis, ke li ne povos lasi la knabon en la kelo, kiu ĵus surmetis siajn aŭdilojn kaj denove mangeste indikis la pordon al la majoro. Subite venis al lia kapo freneza ideo, unu el tiuj ideoj, kiuj foje sukcesis, kvankam la ŝancoj de sukceso estis tri, kvar el cent. Li havis neniun rajton, neniu el liaj superuloj akceptus tian decidon, tamen li decidis riski. Eĉ kiam li malfermis la pordon, li pensis: "ne, mi ne faros ĝin, mi ne rajtas." La serĝento jam estis elsendanta; li eĉ ne turnis sin kiam Kloss foriris; la majoro ne vidis lian vizaĝon. La koridoro estis longa kaj malluma. Ambaŭflanke estis kelpordoj – ĉiuj fermitaj: ilia pordo estis la tria de la enirejo. Kloss trovis la korpon de SS-ulo mortigita kelkajn horojn antaŭe; ĝi estis peza, kaj li portis ĝin malfacile. Kamionoj jam haltis sur Kaiserstrasse; li aŭdis germanajn kriojn kaj la klakon de botoj dum li piedbate malfermis la pordon de "ilia" kelo. La serĝento ĵus estis finanta la elsendon; li rigardis Kloss-on kun surprizo kaj malŝato.

– Kial diable vi daŭre estas ĉi tie? – li murmuris, jam ne obeante iujn ajn armeajn regularojn.

– Deprenu la uniformon de li kaj alivestiĝu en tiujn SS-anajn ĉifonojn – ordonis Kloss. Li estingis la flamon de la petrollampo kaj ŝiris la kurtenon de la fenestro. La germanoj jam enkuris en la korton; ili kuris al la vestiblo kaj la kelpordo. Kloss premis la ellasilon de sia aŭtomata fusilo: li pafis precize, en mallongaj serioj. Nun li pensis nur pri la batalo, vidante nur la celgrajnon, la celilon kaj la korpon de la malamiko. La serĝento butonumis la SS-mantelon, momenton poste li staris apud la majoro. La germanoj kuŝis en la korto, pafante malorde. Kugloj fendis la muron super la fenestro.

– Sufiĉe! – ordonis Kloss.

La aliaj ankoraŭ pafis; ili salte proksimiĝis al la kelpordo…

– Grenadojn – diris Kloss. Ĉiu prenis po unu kaj kuris en la koridoron. Kiam la unua soldato aperis en la enirejo, malhela silueto kontraŭ la pli hela nokta ĉielo, Kloss ĵetis sian. La eksplodo skuis la murojn, ŝrapneloj frapis kontraŭ la koridoraj muroj. Por momento, silento ek regis. La germanoj saltis for de la pordo.

– Nun vi – Kloss diris, montrante al "ilia" kelo. Nur tiam la serĝento komprenis la planon de la majoro. Li ĵetis grenadon; ili ĵetis sin teren, kaj dum kelkaj sekundoj inferno frenezis en la kelo. La germanoj ĉirkaŭantaj la korton ekvidis nigran fumon eliĝantan el mallarĝa fenestro.

Ili kuris tra la koridoro kaj eniris la unuan kelon de la enirejo. Ili staris apud la pordo, retenante sian spiron. Kelkaj minutoj pasis antaŭ ol la germanoj kuraĝis enrompi en la kelojn. Kiel Kloss antaŭdiris, tiuj, kiuj eniris unue, kuris al la kelo, el kiu la pafoj estis faritaj kaj kiun detruis la eksplodo. Post momento, ili trovos la restaĵojn de la radiostacio kaj mutilitan korpon. Ili pensos, ke la radiotelegrafisto eksplodigis sin mem per grenado.

La plej malfacila parto ankoraŭ atendis ilin... Kloss ekzamenis la serĝenton, butonumis lian mantelon, kaj malfermis la pordon. La koridoro, plena de germanaj soldatoj, estis nigra de fumo. Ĉiu spiro estis dolora. Kloss haltis kaj rigardis ĉirkaŭen...

– Traserĉu ĉiujn ĉambrojn! – li ekmuĝis.

Kiel bone – li ​​pensis – ke mi havas aferon kun la Wehrmacht kaj ne kun la SS. La SS estas okupata ĉe la haveno.

Suboficiro ĉe la elirejo rigardis lin surprizite. Sed li tuj frostiĝis streĉita en atenta pozo, kiam Kloss alproksimiĝis al li kaj diris preskaŭ flustre:

– Kio estas ĉi tiu kaoso? Restarigu ordon kaj raportu al Majoro Falkenhorn.

Ili transiris la korton, kaj kiam ili atingis la straton kaj iris malrapide laŭlonnge de kolono de militaj kamionoj, Kloss pensis, ke la nepensebla denove realiĝis...

– Ĉu ili ricevis la raporton? – li demandis la serĝenton.

– Jes – respondis Kosek. Kaj li aldonis: – Mi pensis, ke ĉi tio estos mia lasta raporto. Mi petas pardonon, Sinjoro Majoro...

Kloss ekrigardis sian horloĝon. Restis ankoraŭ kvar horoj ĝis la ago en la fabriko.

* * *

Inĝeniero Alfred Kroll iris sur la malplenaj stratoj de Kolberg. Li iris ĉiam pli malrapide, etendante antaŭen sian bastonon kiel blindulo. Estis pli ol tri kilometroj de la fabriko ĝis la stabo. Li ja konis la vojon perfekte, sed nun ĝi ŝajnis nemezureble pli longa. Li povus telefoni, kompreneble; ili alvenus tuj se li aludis pri kio temas, sed li tamen decidis iri persone, kvazaŭ li ankoraŭ bezonus tiun horon da irado por pripensi la aferojn. Ne, li ne povis jam ŝanĝi sian decidon. Li ne povis fari alie, kontraŭdiri sin mem, subite, en sia lasta tago, fariĝi iu alia ol la persono, kiu li estis dum sia tuta vivo. Li preterpasis la Hindenburgplatz-on kaj haltis por momento antaŭ la Bismarck-gimnazio. Tie li faris sian maturekzamenon, tie li aliĝis al la Hitlerjugend, tie li poste venadis, jam kiel oficiro, por rakonti al junuloj pri siaj spertoj ĉe la fronto. Ĉirkaŭ la angulo, en flankstrato fiere nomita Heldenstrasse, loĝis Inga. Ŝi mortis en Hamburgo dum aeratako en la somero de 1943. Ili promesis unu al la alia, ke post la milito ili loĝos ĉi tie en Kolberg, prefere en domo apud la maro. Inga kredis je venko, kuraĝigis lin aliĝi al la NSDAP, sed li neniam volis fari finan engaĝiĝon. Poste estis la fronto, kaj Kolberg denove, sed ĉi-foje jam sen Inga... Kaj subite, en la lasta tago, li – frontlinia oficiro, milita invalido, Kavaliro de la Fera Kruco – devus malakcepti sian tutan pasintecon, perfidi, ĉar tio estus ja perfido, nur por postvivi? Tro alta, tro nerekompenca prezo. Eble de morgaŭ ŝajnigi esti kontraŭulo de naziismo, eble alvoki la supozeblan polan devenon de la familio Kroll? Ne. Li malŝatas Brunner-on, kompreneble, same kiel ĉiujn tiujn ulojn kun mortkapetoj sur siaj ĉapeloj, kiuj rigardis lin kun malestimo kaj neniam vere fidis lin, sed tamen ili estas germanoj finfine; li dividis la saman milittempan sorton kun ili. Mi estas kun la venkitoj, ne kun la morgaŭaj venkintoj – li ripetis al si.

Kaj tamen, lin turmentis angoro. Sescent fabriklaboristoj mortos, kaj li, Alfred Kroll, nun – kun absoluta certeco – estos komune respondeca pri iliaj mortoj. Sed poste la fabriko forbrulos, la tuta Kolberg pereos, kune kun ĉio, kio estis lia vivo. La Führer pravas ordonante "lasu la teron bruligita"... Nur la ratoj postvivos.

Kaj ili jam pensas, ke ili venkis. Tiam, kiam li, pelita de senpripensa impulso – kiel li nun juĝis – diris al sia frato tion, kion li neniam devus diri, malamo tuj kaptis lin. Li vidis la konfuzitan, streĉitan vizaĝon de Majstro Kroll, li ne maltrafis la kunvenon de laboristoj en la direktejo, li rimarkis la polinon, pri kiu li sciis, ke ŝi estis la servistino de Glass. Kion celis atingi tiuj mortkondamnitoj? Kompreneble, ili ne fidus lin, Alfred-on Kroll. Li perfidis la sekreton konfiditan al li, kaj ili tuj forgesis lin, forĵetis lin kiel objekton, kiu jam plenumis sian rolon. Kaj nun li trovis sin en vakuo, sola. Lamante tra la halo, li vidis laboristojn kurantajn de maŝino al maŝino, aŭdis flustrojn en nekompreneblaj lingvoj. La tri, kiuj renkontiĝis en la kontrolejo de Majstro Kroll, estis aparte aktivaj. Li konis ilin; ili laboris en la fabriko jam delonge – polo, franco kaj ruso. La franco, Levon, eĉ parolis sufiĉe bone la germanan, konis Parizon, kaj Kroll ŝatis rememori pri la franca ĉefurbo, kiun li vizitis antaŭ la milito. Levon havis belan amatinon, laboristinon nomatan Yvonne. Kroll malamis ŝin. Ŝajnis al li, ke ŝi rigardas lin kun malestimo kaj abomeno. Li iam provis alparoli ŝin en sia malbona franca lingvo, sed ŝi restis silenta, kun la okuloj fiksitaj sur la tero. Li devis ripeti la samon en la germana, kaj Levon tradukis. Tiun vesperon, post sia konversacio kun sia frato, li sekvis ilin, ŝajnigante interesiĝi pri malmuntado de elektraĵoj.

Sendube ambaŭ apartenis al la konspiro, cetere kiu el ili ne apartenis? Tiu tuta vasta amaso da homoj kun insignoj "P" kaj "Ost" nun ŝajnis al Kroll kiel potenca elemento, minacanta eksplodi iam ajn. Li intencis reveni al la deĵorejo kiam li ekvidis Levon-on, singarde rigardante ĉirkaŭen irantan al la elirejo de la halo.

Li lame sekvis lin. La fabrika korto estis malplena. La nun senutilaj vagonoj parkitaj sur la kargadkajo obskuris la horizonton. Li ekvidis la silueton de franco glitanta inter la vagonoj. La knabo iris pli profunden en la korton, direkte al la kanalo. Kroll sciis, ke ne estis gardisto sur la bordo, kie etendiĝis la muro ĉirkaŭanta la fabrikon. Pli proksime estis herbejoj, kampoj, la dua, tiel nomata "vera" kanalo, kaj poste la fronto. Ĉu la franco povus plani eskapi? Se jes, li ne povus haltigi lin, kvankam Levon havis malmultan ŝancon. Eĉ se li grimpus trans la muron, kiu estis kovrita per alttensiaj dratoj, li ja ne trairus la fronton, kaj ili ja kaptus lin en la urbo...

Kompreneble, li ne povus iri tiel rapide kiel la franco, sed li tamen povis vidi lian figuron siluetiĝantan kontraŭ la pli hela ĉielo. Levon turnis dekstren proksime al la bordo kaj paŝis al la muro. Kroll, singarde lamante, atingis la akvorandon; li pene eltiris sian kruron el la koto; ŝajnis al li, ke la franco certe devis aŭdi lin, ekvidi lin, li anhelis peze, kaj, malestimante sin mem, li konstatis, ke li timas. Tiu estis sana, forta... Levon sidiĝis sur ŝtonon, kaj nur alproksimiĝante pli, Kroll ekvidis la breĉon en la muro; ĝi estis tro malgranda por ke homo traglitu, eble infano, sed sufiĉe granda por paroli kun iu de ekstere.

Do tial vi venis ĉi tien – pensis Kroll. Apude kreskis arbustoj. La inĝeniero sidiĝis sur la teron kaj, kaŝite, fine povis ripozi. Li atendis. La atendado estis longa. Li vidis la dorson de la franco, nun li leviĝis, marŝis laŭlonge de la muro, eĉ alproksimiĝis tiel al la arbustoj, ke Kroll jam premis sian bastonon, decidita bati, li havis neniun armilon ĉe si, sed tiu ne vidis lin. Fine! Li aŭdis virinan voĉon, kiu ŝajnis konata al li. Ĉu eble ĝi estis nur rendevuo – li pensis kun seniluziiĝo. Sed ĝi ne estis rendevuo. La voĉo de ekstere demandis: "Levon?". "Jes." respondis la franco. Ili parolis germane! Kroll jam sciis, kiu estis la virino malantaŭ la muro: la knabino de Glass. Ŝi ne scipovis paroli france, kaj Levon, kompreneble, ne parolis pole.

Ĝi estis amuza, malrapida germanlingvaĵo, tamen tute komprenebla. Kiel atendite, ili preparis ribelon. La knabino klarigis, ke ili komencu per forigo de la gardisto; nur kiam ili alvenos al la fabriko, kio estos je la 2:30, ili konkeros la stokejon kaj senarmigos la germanojn.

– Ĉu tiu ĉi via germana oficiro estas tute fidinda? – ankoraŭ demandis Levon.

– Tuttute – diris la knabino. – Ni povas fidi lin.

– Tio estas nia sola ŝanco – diris la franco. – Alie, ni ĉiuj mortos. Ĉu vi komprenas, kio okazos, se la Gestapo ekscios pli frue?

– Mi komprenas – ŝi flustris.

Germana oficiro! Kroll pensis pri li dum li transiris la ĉefplacon kaj turnis sin sur la straton, kie troviĝis la stabo. Do ekzistis germano, kiu kredis, ke per perfido li povus trompi la militon kaj la morton. Kio se la Gestapo jam scias? Kio se tiu raportis pli rapide ol li, Kroll, povos tion ĉi fari?

Gardisto baris lian vojon; Kroll menciis la nomon de la Sturmbannführer, sed pasis pli ol dek kvin minutoj antaŭ ol oni permesis al li eniri internen.

Brunner akceptis lin starante meze de la ĉambro en lia ĉapo kaj mantelo. Li rapidis.

– Kio okazas? – li demandis akre. – Kial vi forlasas la fabrikon? Kial vi ne telefonas? Ĉu vi scias, ke Profesoro Glass estis murdita?

Li ŝanceliĝis, sidiĝante sur seĝo sen atendi inviton. Glass estas mortinta? Ili mortigis lin. Kaj li ankoraŭ hezitis! Mallonge, precize, kvazaŭ ĉe la fronto antaŭ batalo, li raportis la faktojn. Li donis nomojn, ripetis la konversacion ĉe la fabrika muro. Li ŝparis neniun. Ankaŭ li ne ŝparis sian fraton. Li sentis sin preskaŭ feliĉa; por la unua fojo dum tagoj, li estis trankvila.

Brunner aŭskultis sen interrompi; ironia duonrideto, duonaprobo, duonamoko aperis sur la vizaĝo de la Sturmbannführer.

– Vi plenumis vian devon, Inĝeniero Kroll – li diris. – Vi estas honesta germano. – Kaj poste li tuj demandis: – Kiu informis ĉi tiujn homojn pri la detaloj de la evakuadplano de fabriko?“

– Estis mi – Kroll tuj diris. – Mi diris tion al mia frato.

– En ordo – Brunner mansvingis. La Reich pardonos vin. Cetere, vi ne povis supozi, ke via frato estas perfidulo.

Li kondukis lin al Kolonelo Broch. Kroll devis ripeti sian raporton denove. Li ne povis vidi la vizaĝon de la komandanto de la defendo de Kolberg; nur kiam li finis, malvarmaj, malplenaj okuloj rigardis lin.

– Vi fariĝis inda vian evakuon – diris Broch – se vi ne estis en la listo. – Ĝi sonis kiel sarkasmo. – Kion vi pensas pri tio, Brunner?

– Mi pennsas, ke mi scias, kiu estas tiu oficiro – diris la Sturmbannführer. – Vi ankaŭ scias, Kolonelo.

– Kiu?

– Ĝuste li. Kloss.

– Vi havas neniun bazon…

– Sed mi havos la bazon. – Li ekrigardis sian horloĝon kaj ekiris al la pordo. – Mi prenas miajn homojn kaj iras al la fabriko.

– Momenton. – La kolonelo volis diri ion, eble doni alian ordonon, sed decidis ne fari tion. – Iru. – Poste, kiam ili estis jam ĉe la pordo, li aldonis – Mi ne kredas ĝin, mi ne kredas, ke estas li… – Li denove klinis sin super la mapo.

Kamionoj portantaj SS-ulojn jam atendis antaŭ la stabo. Brunner kaj Kroll eniris la personaŭton; ili veturis silente, sen lumoj, tra la malplena urbo. La silento daŭris; la artilerio silentiĝis, reflektoroj ne tratranĉis la malhelan ĉielon. Ili preterpasis la fabrikpordegon; SS-uloj saltis el la veturiloj, ĉirkaŭante la produkadhalojn per densa tiraljoro. Brunner ankoraŭ donis ordonojn. Kroll aŭdis: "Liberigu la gardiston, kaŝu la homojn ĉe la enirejo. Poste vi jam scias..."

Ili eniris la grandan fabrikhalon; Brunner kondukis dekduon da SS-uloj, kiuj tuj ensalis internen kiel elĉenigitaj hundoj.

– Al muro, al muro! – kriego aŭdiĝis. – La germanoj mezen, la ceteraj al muro.

Ili batis la laboristojn per fusilkolboj, faligante ilin sur la plankon, kaj per rapidaj, efikaj movoj ili palpis la virojn. Disŝirante la panikiĝintan kaj timigitan homamason, ili elektis tiujn kaŝitajn malantaŭ prilaboriloj kaj maŝinoj pretigitaj por ŝarĝado, puŝante ilin al la muro. Ili kriis, sed la vortoj estis nedistingeblaj en la monstra bruo... Kroll pensis, ke tiel devas aspekti la infero. Brunner, starante apud li, atente observis siajn homojn agi. Li abrupte elŝiris la pistolon el ĝia pistolujo kaj pafis dufoje... eksonis krio, poste venis silento, aŭ almenaŭ ŝajnis al Kroll, ke regas silento, ĉar li komencis aŭdi. Ordo jam revenis al la halo. La laboristoj jam staris apud la muroj kun la manoj malantaŭ la kolo, kaj en la mezo, en la grupo de germanoj – majstroj kaj inĝenieroj – Kroll ekvidis sian fraton.

– Ni iru – diris Brunner. Kaj li tuj aldonis: – Montru.

Kroll ne sciis, ke tio ankoraŭ atendis lin. Li paŝis pene, tre malrapide, frapante per sia bastono la plankon.

– Tiujn, kiujn vi menciis – ordonis Brunner.

– Sed ja ili ĉiuj…

– Montru ilin… – ripetis la Sturmbannführer pli akre.

Li devis fari ĝin, li devis esti konsekvenca.

Unue, li ekvidis la vizaĝon de la polo, Ogniwek. Sango fluis de lia vango, tranĉita per la bato de fusilkolbo.

– Ĉi tiu – li diris.

Poste estis la franco Levon, lia vizaĝo morta kaj preskaŭ pala, la ruso Tolmakov, kraĉante sangon, kaj fine Yvonne… Li devis montri ŝin, ĉar li menciis ŝin al Brunner.

– Via frato?

Li volis diri, ke la Sturmbannführer ja konas majstron Kroll, sed li alproksimiĝis al la grupo de germanoj.

– Ĉi tiu.

– Mi – diris Jan Kroll – vi stulta fiulo…

Brunner pugnobatis lin en la vizaĝo. La SS-uloj kondukis ilin ĉiujn al la deĵorejo. Ankaŭ ĉi tie la Sturmbannführer vicigis ilin kontraŭ la muro kaj silente promenis laŭ la vico, kvazaŭ volante, ke ili bone memoru lin, ke ili parkerigu lian vizaĝon antaŭ ol li komencus la pridemandadon...

Li ekstaris antaŭ Ogniwek.

– Nomon? – li murmuregis.

Ogniwek restis silenta.

– Nomon! – Brunner milde ripetis, kaj, ricevante neniun respondon, frapis lin per la kolbo de sia fusilo. Ogniwek falis teren...

– Verŝu akvon sur lin – ordonis la Sturmbannführer al la SS-ulo. Li ekstaris antaŭ Kroll.

– Ĉu vi scias, kio atendas vin?

– Mi scias.

– Ĉe ni oni mortas malrapide.

– Mi mortos malrapide.

– Vi povus pli rapide... Kio estas la nomo de la oficiro, kun kiu vi konspiris?

– Mi konas neniun oficiron.

– Mi kompatas vin. Vi parolos alimaniere post momento.

– Mi ne parolos.

Plia bato per la fusilkolbo. Jan Kroll ŝanceliĝis, sed ne falis.

– Ĉi tio estas nur enkonduko – diris Brunner – nur virga komenco.

Li ekstaris antaŭ la franco Levon.

– Kion diris al vi la polino de Glass?

– Mi ne renkontis ŝin.

– Kroll, ripetu al li. Alpaŝu pli proksimen.

Alfred Kroll alproksimiĝis. Li parolis malfacile.

– Ili fiksis tempon – li diris. – La knabino devis veni ĉi tien kun germana oficiro.

– Kiel nomiĝas ĉi tiu oficiro? – Brunner muĝis.

– Mi ne scias – flustris Levon.

La Sturmbannführer alproksimiĝis al Yvonne.

– Ŝi estas via amantino, ĉu ne? Pensu pri tio, kion mi povas fari al ŝi, se vi ne parolos. – Li prenis Yvonnen je la mentono. – Pensu pri tio, kio okazos al ŝi.

* * *

Estis preskaŭ la dua horo kiam Kloss alpaŝis al la fenestro de la ĉambro de Basia. La vilao de Glass-oj estis vualita en mallumo, la strato, kiun li longe observis antaŭ ol puŝi malfermen la pordegon, estis dezerta kaj kvieta. Serĝento Kosek, daŭre en la SS-uniformo, restis antaŭ la domo. La knabino jam atendis.

– Ĉio estas en ordo – ŝi anoncis kiam ili estis reen sur la strato. – Mi parolis kun Levon, transdonis al li la ordonojn. Ili estos pretaj je la dua kaj duono.

– Ĉu vi estis en la fabriko? – demandis Kloss.

– Ne. Ni renkontiĝis ĉe la breĉo en la muro.

– Neniu observis vin? Neniu sekvis vin?

– Ne – ŝi diris. – Certe ne.

Kloss ekrigardis sian horloĝon. Ili devus esti atingintaj la fabrikpordegon precize je la dua kaj duono. Estis sufiĉe da tempo, eĉ malgranda rezervo...

– La niaj jam devus esti komencintaj – flustris la serĝento.

– Mi esperas, ke ni baldaŭ aŭdos ilin. – Li malrapidigis sian paŝon.

Ĉu la fabrika organizo bone preparis la operacion? Eble – lin nun superfortis dubo – oni ​​devus esti alveninta al la fabriktereno pli frue? Subite ŝajnis al li, ke li faris eraron, ke li pretervidis ion...

– De kiu – li turnis sin al Basia – vi eksciis pri la fabrikevakuadplano?

La knabino jam ne plu kaŝis la nomojn.

– De la majstro Jan Kroll.

– Germano?

– De pola deveno.

Kiel domaĝe, ke estis tiel malmulte da tempo! Ke li ne povis vidi tiun Kroll-on, paroli kun la homoj el la fabriko.

Basia kondukis ilin tra stratetoj, poste ili atingis mallarĝan straton irantan laŭlonge de la fabrikmuro. La silento daŭris, kaj ĉi tiu silento, la senmoveco apud la kanalo, komencis maltrankviligi Kloss-on. La ĉielo iom heliĝis; norde, super la maro, ĝi ŝajnis tute blanka. Ili alproksimiĝis al la gardejo...

– Kosek – diris Kloss. – Restu kelkajn paŝojn malantaŭ ni, se io neatendita okazos, forkuru. – Kaj poste vi mem scias...

Jes, sinjoro majoro.

Ili haltis kaj observis la pordegon. Malplene, kviete, neniu spuro de la gardisto.

– En ordo – Basia suspiris. – Ni iru... – Ili forigis la gardiston.

– Kaj ili? – flustris Kloss. – Ili ne restis ĉe la pordego? Ĉu ili reiris internen?

Tamen li alproksimiĝis. Li malbukis sian pistolujon kaj malsekuris la pistolon. Kiam li atingis la gardejon, SS-uloj saltis el la tero, el malantaŭ la arbustoj kreskantaj laŭlonge de la vojo kondukanta al la fabriko. Ili falegis sur Kloss-on, sed li ne havis tempon eltiri sian pistolon; bato al la malantaŭo de la kapo ĵetis lin sur la padon... Serioj de la aŭtomata fusilo ekbavuris. Kosek, malobeante ordonojn, ekpafis. La SS-uloj jam elkuris sur la straton. Tri trenis Kloss-on al la fabrikhalo, du kondukis Basian, kaj la ceteraj ĉirkaŭis Kosek-on, kiu estis alpremita kontraŭ la muron. La serĝento ĵetis obuson. La SS-uloj saltis malantaŭen, poste ekpafis denove. La unua kuglo trafis Kosek-on en la mano, la dua estis pli preciza. La serĝento perdis konscion. Li sukcesis ankoraŭ ekpensi, ke por la unua fojo en sia vivo li malobeis ordonon...

En la gardistejo, Brunner jam atendis Kloss-on. Kiam oni enkondukis lin, ankoraŭ ŝanceliĝantan, triumfa rideto disvastiĝis sur la vizaĝo de la Sturmbannführer.

– Nu, Hans – li diris – mi pravis. Oni ne povas venki min. La knabinon al la muro! – li ekkriegis. Li eĉ ne ĵetis unu rigardon sur ŝin. Lin nur interesis Kloss...

– Vi fiulo – li diris tra kunpremitaj dentoj. – Vi rato fuĝanta el sinkanta ŝipo. Vi pensis, ke vi postvivos, ĉu ne? Kaj vi ludis kiel amatoro... De kiam vi servas ilin, diru?!

Kloss silentis. Li ankoraŭ hezitis, kaj iom da tempo pasis antaŭ ol li faris sian decidon. Jes: konspiro estis nenecesa. Li jam ne devis ŝajnigi esti germana oficiro; por la unua fojo en kvin jaroj, li povis ĉesi ludi tiun rolon...

– De la komenco, Brunner – li diris laŭte. – De la momento, kiam mi surmetis vian uniformon. Vi ne estis divenanta, ĉu ne? Mi estas oficiro de la pola agenteco.

Silento falis en la gardistejo. La homoj starantaj kontraŭ la muro, masakritaj, kondamnitaj al morto, rigardis Kloss-on. Ĉi tiu homo en sia disŝirita germana uniformo inspiris admiron kaj respekton. Li reprezentis potencon, kies pli kaj pli proksiman ĉeeston ĉiuj jam sentis: kaj ili, kaj la SS-uloj, kaj Brunner, nun silenta, surprizita, prirabita de sia triumfo. Se Kloss dirus, ke li estis aĉetita antaŭ du tagoj, ke li ludis sola simple por postvivi, la Sturmbannführer eksentus la guston de sukceso. Sed ĉi tiu viro estis venkanta lin dum tiom da jaroj. La polo estis trompanta la germanojn, la pola agenteco...

– Ĉu vi estas polo? – li demandis, kvankam li jam sciis la respondon.

– Jes. – Kloss ekvidis la vizaĝon de Majstro Jan Kroll. Li legis dankemon kaj admiron en liaj okuloj.

Brunner jam estis perdanta sian memregecon.

– Vi pagos por ĉi tio – li kriegis – sed unue, vi rakontos al mi ĉion! Komunikadon! Kontaktojn! Reton!

– Por kio vi bezonas ĉi tion, Brunner? – La voĉo de Kloss enhavis nekaŝitan sarkasmon. – En kelkaj horoj, vi mem estos rakontanta.

La Sturmbannführer ĵetis sin al li, sed li ne havis tempon por bati… La vitraj muroj frakasiĝis, kaj ŝajnis kvazaŭ la gardistejo, kiel karuselo, arkiĝis tra la aero…

La eksplodoj de obusoj, pli kaj pli proksimaj, ĉirkaŭis la fabrikon ĉiuflanke... Poste ili subite silentiĝis, kaj la silento surprizis ilin; ili frostiĝis, atendante la sekvan baton...

SS-ulo enkuris.

– Sinjoro Sturmbannführer – li ekvokis, ne plu observante iun ajn sekreton – oni telefonis el la stabo. Ilia floto kaj aviadilaro blokis la havenon...

La vizaĝo de Brunner malmoliĝis.

– Gardu ilin – li diris. – Poste mi donos la ordonojn. – Li prenis sian pafilon el ĝia pistolujo kaj malsekuris ĝin. – Kaj vi – li turnis sin al Kloss, – venas kun mi.

Li kondukis lin al la kabineto de Glass. Tra la vitra muro, Kloss povis vidi la fabrikhalon, la laboristojn starantajn laŭlonge de la muro, la SS-ulojn gardantajn ilin kun mitraloj pretaj pafi.

Mi subtaksis la malamikon – pensis Kloss. – Tiu ĉi eraro kutime venĝas plej dolore.

La rifuĝejo de la profesoro estis komforta kaj trankvila. Profundaj ledaj brakseĝoj staris ĉe malgranda tablo apud la kirasŝranko.

– Sidiĝu – diris Brunner. Li ankaŭ sidiĝis, metante la revolveron sur la tablon sen depreni la manon de ĝi.

– Ĉu vi volas fumi?

– Jes.

– Vi jam ne havas ŝancon, mia kara – diris Brunner. – Mi koncedas, ke ĝi daŭris longe. Tro longe. Vi estas tamen germano laŭ denaska deveno, ĉu ne?

– Ne.

– Mi ne kredas ĝin… Cetere… Ĉu vi pensas, ke mi ne havas tempon por fini la aferon? – Li subite ŝanĝis sian tonon. – Kaj vin… kaj ilin… – Li faris malklaran geston per la mano. – Mi ankoraŭ havas sufiĉe da tempo. La poloj ne iros trans la kanalo…

– Nu, kaj? – demandis Kloss. – Ni supozu, ke vi sukcesos. Vi jam ne eliĝos de ĉi tie. Vin surprizis la havena blokado; vi havas nenie por eskapi…

Brunner silentis. Ili denove aŭdis la eksplodojn, ŝajne pli proksimajn. La kanonado daŭris dum kelkaj minutoj, poste ili aŭdis la obtuzan, ankoraŭ malproksiman bavuronn de mitraloj. Sur la vizaĝo de la Sturmbannführer aperis maltrankvilo.

– Hans – li diris. – Via situacio estas tre malbona, sed... finfine, ni konas unu la alian jam de tiom da jaroj... Du oficiroj el la sama servo, kvankam ili estas el kontraŭaj armeoj, tamen povas interkonsenti. – Li atente rigardis la vizaĝon de Kloss.

– Vi ŝanĝis vian tonon.

– Cirkonstancoj konstante ŝanĝiĝas. Mi ne estas stulta...

La tempo! Kloss ekkomprenis, ke, ĉefe, li devis gajni la tempon; de tio dependis la vivoj de tiuj, kaj lia propra...

SS-ulo aperis en la pordo.

– La kamionoj alvenis – li raportis.

– For! – Brunner ekmuĝis. – Por kio mi bezonas kamionojn nun? Ĉu mi supozeble transportu maŝinojn al blokita haveno? – La SS-ulo malaperis.

– Kion vi planas fari kun la fabriko? – Kloss demandis.

Brunner ekridetis.

– Ĝi dependas de multaj aferoj... Ankaŭ de vi... Mi havas proponon...

– Ĉu vi pensas, ke mi komercos kun vi?

– Eble jes, Hans.

– Temas pri la fabriko kaj ĉi tiuj homoj?

– Ne nur tio, Kloss. Ne nur tio. Mi havas ion same valoran... Ĉu vi povas doni al mi garantiojn?

Silento.

– Garantiojn – Brunner diris. – Mi havas neniujn iluziojn, mia kara... Mi scias, kiom valoras la promesoj de spionadoficiroj. – Li mansvingis. – Sed mi emas kredi vin. Imagu, ke mi povus pafi vin, likvidi sescent el viaj homoj, kaj eksplodigi la fabrikon. Brunner valoras multe, ĉu ne? Kaj cetere...

– Vi ankaŭ havas Glass-on – Kloss diris trankvile.

– Kiel vi scias?

– Vi ŝajnigis la murdon kaj kaŝis la profesoron ie. Lerte! Sed la laboro ne estis tre detala...

– Tiu ĉemizo, ĉu? Bagatelo... La usonanoj aŭ la angloj povus pagi al mi multon da oro por Glass...

– Ili jam ne plu pagos – diris Kloss. – Ni tute ne zorgas pri li. La celo estis, ke li ne evakuu...

– Vi ŝercas. Pensu bone: la laboristoj, la fabriko, kaj Glass. Ĉu tio ne valoras la vivon de Brunner? Ĉu ĝi ne valoras tion ĉi? – li ripetis. – Kaj nur mi scias kie estas la profesoro. Ekbruligu alian cigaredon. Bonvolu, ne ĝenu vin...

Kloss metis la manon en sian poŝon.

– Manojn sur la tablon! – Brunner ekmuĝis.

Kloss elprenis la alumetojn.

– Vi estas diable nervoza – li diris. – Viaj SS-uloj plene traserĉis min. Ĉu vi pensas, ke mi povus kaŝi armilon? Eĉ la oficiroj de pola agenteco, mia kara, ne havas superhomajn povojn.

– Do, kiel estos? – demandis Brunner.

– Vi estas escepta kanajlo, Hermann. Jam hieraŭ vi kaŝis la profesoron, por ke vi povu komerci hodiaŭ. Kaj vi provis kulpigi min pri falsa murdo.

La Sturmbannführer ridetis sarkasme. Li prenis la vortojn de Kloss kiel laŭdon.

– Eĉ la Aliancanoj – li konstatis – bezonos bonajn specialistojn.

– Vi trompas vin mem, Brunner.

En tiu momento, potenca eksplodo skuis la fabrikmuron. La bruo de mitraloj, nun proksimaj, senĉesaj, ĉirkaŭis ilin ĉiuflanke...

Ili transiris la kanalon – pensis Kloss. – Ili transiris la kanalon kaj surprizis la germanojn!

La fenestro frakasiĝis, gipso disĵetiĝis sur la plankon; la lumo estingiĝis por momento kaj rebrilis denove. Brunner saltis de sia seĝo. Kloss tuj profitis tion. Li puŝis la tablon per sia tuta forto sur la Gestapo-ulon kaj kaptis lian armilon.

– Ne moviĝu, Brunner, mi ankaŭ neniam maltrafas...

– Vi estas freneza – diris la Sturmbannführer. – Ni ja interkonsentiĝas.

Kelkaj pafoj aŭdiĝis el la halo sube. Poste kriego resonis, longa, lante mallaŭtiĝanta...

– Mi havas Glass-on – flustris Brunner.

La bavuro de mitraloj kaj eksplodoj de grenadoj iĝis pli kaj pli proksimaj kun ĉiu pasanta momento...

– Aŭskultu, Brunner – Kloss diris mallaŭte. – Nun vi ŝaltos la mikrofonon sur la skribotablo de Glass. Ĉu vi vidas ĝin?

– Jes...

– Vi alvokos ĉi tien la inĝenieron, kiu minis la fabrikon.

– Jes...

– Kio estas lia nomo?

– Kroll...

– Ankaŭ Kroll... Nun mi komprenas... Vi ordonos malaktivigi la minsistemon. Se vi ne faros tion, mi pafos vin.

Brunner alpaŝis al la skribotablo. Sen deturni la okulojn de Kloss, kiu tenis sian armilon preta pafi, li ŝaltis la mikrofonon. Li kriis, sed lia voĉo perdiĝis en la bruo de armiloj kaj eksplodoj de grenadoj...

– Ĝi ne funkcios, Hans, ĝi ne funkcios – Brunner flustris. – Kion vi timas ĉiuokaze? Ni interkonsentu... La fabriko ne eksplodos.

– Mi ne volas surprizojn. Kie ĝi estas?

La Sturmbannführer ne havis tempon respondi... La malfermita abrupte pordo malkaŝis vidon de koridoro plena de fumo kaj skeleton de deĵorejo sen vitraj muroj. Inĝeniero Alfred Kroll staris sur la sojlo. Li venis ĉi tien sen esti alvokita. Kloss ĵus sukcesis retiriĝi malantaŭ Brunner; li puŝis la tubon de sia pistolo en la dorson de la Gestapo-ulo. De la sojlo, Kroll povis vidi nur la Sturmbannführer-on kaj la kaptiton starantan malantaŭ li. Li eble ne divenis...

– Ĉu tiu estas Kroll? – flustris Kloss. – Parolu!

– Kie estas la minadcentrejo? – demandis Brunner.

– En la kirasŝranko. Sed ni ankaŭ povas lanĉi ĝin el la korto, post forlaso de la fabriko. Mi alkroĉis plian kablon...

– Detruu ĝin – ordonis Brunner.

– Kion?

– Malŝaltu ĝin! – kriis la Sturmbannführer, sentante senĉese la tubon de la pistolo sub sia skapolo. En tiu momento, tre proksima eksplodo skuis la murojn; nuboj de fumo kaj polvo ondiĝis tra la fenestro. Mallongaj serioj de aŭtomataj armiloj ekbavuris en la korto. Brunner ŝanceliĝis kaj malkovris Kloss-on. Alfred Kroll ekvidis la pafilon en la mano de homo, kiun li sciis esti malamiko de Germanio. Li ekkomprenis…

– Malkuraĝulo! – li ekkriis. „Malkuraĝulo!

Li elŝiris el sia poŝo la pistolon, kiun antaŭ kelkaj minutoj li ricevis de la fabriksekurecestro. Sen celi, li pafis Kloss-on.

SS-ulo kuris laŭ la koridoro.

– Die Polen – li muĝis. – Die Polen… – Li malaperis laŭ la ŝtuparo kondukanta al la halo. Brunner saltis al la fenestro, trabatis la kadron per si mem, kaj malaperis en la mallumon.

Alfred Kroll, jam ne rigardante Kloss-on, alpaŝis al la kirasŝranko. Li elprenis ŝlosilon el sia poŝo. Post momento, li konektos la dratojn, kaj ĉiuj, atakantoj kaj defendantoj, SS-uloj kaj laboristoj, pereos, dispremitaj kaj cindrigitaj en la ruinoj de la fabriko. Kloss pene stariĝis: lia dekstra brako pendis senforte, li sentis neniun doloron, li aŭdis neniujn grenadeksplodojn, li vidis nur la dorson de Kroll kaj la pezan kirasitan pordon malfermiĝantan... Li etendis sian maldekstran manon al la armilo kuŝanta sur la planko, sed li ne havis tempon, ĉar la inĝeniero subite turniĝis... Li falis sur Kloss-on, donis baton al li, kaj ili ruliĝis sur la planko...

* * *

La antaŭeniranta pola infanterio jam atingis la korton. Serioj de mitralpafado forbalais la SS-ulojn de la ebenaĵo. Tanko T-34 aperis, trarompante la barilon. Ĝi preterpasis la fabrikajn konstruaĵojn kaj, disfaligante la muron, enveturis sur la straton. Soldatoj de la atakantaj unuoj jam enrompis en la halon. La SS-uloj ankoraŭ defendis sin, senespere, furioze, pafante ĝis la lasta kuglo. Amaso da laboristoj atakis ilin interne... Ogniwek kaj Levon, jam armitaj ĉar ili reprenis pistolojn de germanaj inĝenieroj, perforte estis trarompantaj al si la vojon al la kabineto de Glass. En la fumo kaj polvo, ili ne povis distingi vizaĝojn aŭ figurojn; ili vidis nur homajn siluetojn, ombrojn aperantajn kaj malaperantajn en la duonmallumo... Tiu furioza kaj kaosa batalo ankoraŭ daŭris kiam ili atingis la sojlon de la kabineto de la profesoro. Ili ekvidis malfermitan kirasŝrankon, kablojn, kaj Kroll-on, kiu kuŝante sur la tero, provis atingi la pistolon. Vane... Kloss elbatis la pafilon el lia mano. Tiam, kun la lasta forto, Kroll leviĝis de la planko kaj saltis al la pupitro.. Li pendis en la aero por momento, kvazaŭ superante nevideblan obstaklon, kaj tiam Levon pafis... Alfred Kroll falis teren. Ĝi estis la lasta pafo en la batalo por la fabriko.

Soldatoj en polaj uniformoj jam eniris la kabineton de Glass. Juna oficiro kun la rango de kapitano enkuris. Li ekvidis Kloss-on, kiu, kun la helpo de Levon kaj Ogniwek, ĵus estis leviĝanta de la planko.

– Kiu estas li? – li vokis.

Oni ne havis tempon respondi al li. En la kabineton eniris kolonelo. La kapitano tuj rektiĝis, volante raporti, sed la kolonelo simple mansvingis lin for.

– Lasu nin solaj – li ordonis.

Daŭris momenton por ke la kapitano komprenu, ke la kolonelo aludis al si mem kaj la vundita germana oficiro.

– Mi pensas – Kloss diris pene – ke mi jam povos demeti ĉi tiun uniformon.

La kolonelo paŝis al la fenestro.

– Ni ne kaptis Brunner-on – li diris.

* * *

Profesoro Glass vekiĝis matene. Li malfermis siajn okulojn kaj vidis malaltan, malbone gipsitan plafonon super si. La lito, sur kiu li kuŝis, tute ne similis al la sofo-lito en lia hejma kabineto. Ĝi estis mallarĝa, farita el fero, kaj pajlo disverŝiĝis de la ŝirita matraco. Li komprenis nenion, nenion povis rememori... Kiel li alvenis ĉi tien? Kiom longe pasis de kiam li endormiĝis en sia kabineto?

Li pene stariĝis. Li paŝis al la mallarĝa, kradita fenestro. Li vidis strateton, kiun li konis... ĝi kuris de la ĉefplaco al la haveno. Ĝi estis tute malplena... Blankaj litotukoj pendis de ĉiuj fenestroj de la kontraŭa lu-domo.

Li aŭdis la klakon de botoj. Taĉmento da soldatoj marŝis sube, sed ili ne estis germanoj. Ili kantis. La profesoro ne povis kompreni la vortojn. Li ŝovis sian manon inter la kradojn kaj puŝis malfermen la fenestrokadron. Vitro frakasiĝis sur la trotuaro...