Pisownia języka esperanto
(197) Esperanto nie przyjęło alfabetu
opartego na najpowszechniejszej klawiaturze, ponieważ jego twórca nie zdawał
sobie sprawy z wpływu przyszłych wynalazków i zaproponował zarówno język jak i
alfabet, nad którym nie da się zapanować.
Czy na pewno jesteś na czasie z bieżącym stanem techniki?
Mogę wpisać ĉĝĥĵŝŭ
tak szybko jak ch gh hh jh sh uh i
rozpoznaję te litery szybciej w czytaniu.
Zalety daszków to:
1°
Jedna litera – jeden dźwięk mowy.
2° Słowa są lepiej rozpoznawalne
przy czytaniu.
3° Pisanie ręczne odbywa się szybciej, ponieważ daszki
można dodać później.
4° Mogę się podpisać moim pseudonimem Remuŝ bez
informowania, że jestem esperantystą.
5° Gdy używam Google do szukania,
dostaję lepsze wyniki. Niestety, jest zbyt mało słów z daszkami
W
Ubuntu możesz wpisywać te litery i dużo więcej bez potrzeby instalowania
czegokolwiek specjalnego. Zatem Zamenhof miał nosa, bo przewidział Ubuntu
:-)
Bez względu na rodzaj wymyślonego alfabetu i tak znajdzie się ktoś,
kto w swoim systemie pisowni ma inne znaki. Alfabet łaciński był
(i wciąż jest)
najszerzej znanym, a kilka daszków dodanych przez esperanto nie stanowi
żadnych poważnych trudności. Nawet w odeszłej epoce maszyn do pisania można
było uzyskać te literki przez proste złożenie dwóch liter
(ĉ -> ch, ĝ -> gh, itd.). Poza tym jesteśmy bardzo dumni z naszych
drogich "daszków". Są piękne i nadają
ortografii unikalny charakter.
(#036) Esperanto używa 6 liter z akcentami, których
nie można zapisać za pomocą zwykłej maszyny do pisania.
To poważne upośledzenie; angielski może i jest trudny,
ale przynajmniej można w nim pisać na niezmienionej maszynie z alfabetem
łacińskim (1).
Pomijając fakt, że te dodatkowe litery są po prostu paskudne, musisz się dziwić
(2). Oczywiście Zamenhof zamierzał maksymalnie ułatwić swój
język w celu jego rozpowszechnienia, ale ile drukarni czy klawiatur właściwie
posiada te litery standardowo, albo ile ich było w 1887?
(3) (Jeśli o to chodzi, to kiedy ostatnio
widziałeś maszynę do pisania w esperanto?) A z punktu widzenia początkującego te
"nowe litery, które dla mnie wyglądają staro" mogą jedynie wprowadzać
zamieszanie, opóźniając ludzi przy czytaniu i pisaniu.
Te dodatkowe litery otrzymały własne przypisania w systemie znaków
Unicode w sekcji
łacińskie rozszerzone
–
A;
Ideą Zamenhofa było: jeden dźwięk mowy, jedna litera. Istnieje 28 dźwięków,
więc 28 liter. Zatem w alfabecie łacińskim brakuje 2 liter. Zamenhof chciał,
aby jego język był łatwo rozpoznawalny. Zdecydował się zastosować litery
akcentowane dla 6 dźwięków. Te nowe znaki nie istnieją w żadnym innym
języku; są następujące:
ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ. Dla tych dźwięków w
cyrylicy była jedna litera lub w polskim jedna akcentowana litera lub
dwuznak a nawet trójznak. W polskim bardzo podobne dźwięki
(głównie spółgłoski) zapisuje się inaczej. Aby je
rozpoznać, musisz być Polakiem. Tak przy okazji, polski jest bardziej
logiczny od angielskiego, ponieważ te same grupy liter zawsze są wymawiane w
ten sam sposób. Zatem przynajmniej czytanie nie sprawia kłopotów
obcokrajowcom, co nie zdarza się raczej w angielskim, francuskim, rosyjskim,
itd. W tamtych czasach Zamenhof korzystał ze starej maszyny do pisania
(wtedy jeszcze nie tak starej), która bez problemów pozwalała pisać
po polsku, czesku, francusku, hiszpańsku i w esperanto. Nie mógł przecież
przewidzieć, że pewnego dnia pojawią się cudowne, elektroniczne maszyny
niezdolne osiągnąć ten sam cel.
Esperanto nie jest jedynym językiem,
który ucierpiał z powodu braku międzynarodowości okazywanego przez dużych
producentów komputerów. Ich brak zrozumienia dla akcentów wart jest
zastanowienia. W końcu problemy te rozwiązał system Unicode.
Don Harlow:
(
1) W przeciwieństwie do innych
języków na świecie.
(Jednakże nie uda ci się stworzyć
słownika
języka angielskiego na zwykłej klawiaturze; angielscy leksykografowie
musieli wynaleźć multum akcentowanych liter do zapisu wymowy, ponieważ
alfabet angielski zupełnie się do tego nie nadaje.)(
2)
Subiektywnie. Spotkałem ludzi, których wystarczająco zainteresował język
esperanto, aby się go uczyć, właśnie z powodu tych "
brzydkich"
liter.
(
3) Z tego co wiem, żaden wydawca, który naprawdę
chciał coś opublikować w esperanto, nigdy nie został odstraszony
trudnościami w zdobyciu esperanckich liter
(poczynając od
wydawcy "Unua Libro" w 1887).
Maszyny do pisania po
esperancku można było dostać przed nadejściem ery elektronicznej
(moi rodzice kupili mi jedną u Sears Roebuck
– głównego dostawcy artykułów w Ameryce). W
dobie dzisiejszej maszyny do pisania należą do przeszłości, a klawiatury
komputerów, bez względu na to co pojawia się na ich klawiszach, nie są
zależne od języka – decyzja o tym jaka litera została właśnie wpisana
leży nie w klawiaturze, ale w łatwo wymiennym oprogramowaniu w samym
komputerze. (Klawiatura przesyła jedynie numer określający
położenia klawisza – np. 31 oznacza "trzeci
rząd, pierwsza kolumna".) To może zostać rozpoznane jako angielskie 'q',
esperanckie 'ĉ' lub chiński znak "qian",
zależnie od oprogramowania.
(#037) Nie każdy ma zainstalowane czcionki Unicode.
Jeśli nie widzisz tu dodatkowych znaków: ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ,
to pewnie nie masz.
Mając to na uwadze, najlepszą rzeczą, którą mogę zrobić
do przedstawienia tych dodatkowych znaków w kodzie HTML bez bawienia się we
wstawianie wszędzie obrazków jak polecają niektórzy ludzie, jest wykorzystanie
ustępstwa Zamenhofa, polegającego na zastąpieniu liter akcentowanych dodaniem
litery H po zwykłej literze oraz stosowaniu zwykłego U w miejsce U
akcentowanego.
Chociaż system Unicode jest szeroko akceptowany w krajach wykorzystujących
alfabet łaciński, w regionach mówiących językiem angielskim użytkownicy mają
to gdzieś i zmuszają resztę świata do stosowania dwuznaków zamiast liter
akcentowanych.
Raz miałem następującą rozmowę z moim amerykańskim kolegą.
Spytał mnie:
- Dlaczego we francuskim
używasz tych wszystkich akcentowanych liter? Czy są one użyteczne? Czy
bez akcentów nie możesz czytać tekstu?
-
- Tak, mógłbym. Byłoby
kilka dwuznaczności tu i tam, ale ludzie byliby prawie zawsze w
stanie odgadnąć poprawne znaczenie.
- Więc, czemu się nie
pozbędziesz tych brzydkich akcentów?
-
- Dobrze. Postaram się
przekonać innych, skoro tylko ty usuniesz wszystkie akcenty w
angielskim.
- Łatwe, my nie mamy
żadnego.
-
- Naprawdę? A co
widzisz ponad tym i oraz
tym
j?
- To nie akcent! To
kropka!
-
- W porządku, a tutaj
nie mamy akcentu, ale prostą kreskę! (é, ù, è, à)
- W każdym razie jest
częścią litery. Nie można jej usunąć. Bez tej kropki wyglądałaby
brzydko. Nikt by tego nie przyjął.
-
- Daj spokój, już
usunęliście kropki znad I oraz J i nikt
nie narzekał. Zatem chcesz, abyśmy usunęli akcenty pełne znaczenia a
nie chcesz pozbyć się niepotrzebnej kropki?
- Ona pochodzi sprzed
wieków, gdy ludzie pisali ręcznie. Była konieczna do ułatwienia
odczytywania. Teraz już za późno, aby ją usunąć.
-
- I tu masz całkowitą
rację!
Zwróć uwagę, że we francuskim użycie akcentów może być czasami
delikatne. Zapominanie o nich lub ich złe użycie demonstruje brak
wykształcenia. W esperanto ludzie są bardziej tolerancyjni.
(#038) Nie używam Unicode. Jak mam pisać esperancki
tekst za pomocą mojej angielskiej klawiatury?
Jako alternatywę Zamenhof zaproponował zapis tych liter jako
ch,
gh,
hh,
jh,
sh i u
,
co w zasadzie nie jest złe, lecz w kilku słowach może wywołać nieco
zamieszania.
Kolejność sortowania jest inna niż przy akcentach, lecz nie
jest to główny problem. Inne systemy mogą być do przyjęcia w zależności od
okoliczności:
cx,
^c, zatem jest dużo swobody i na pewno nie będzie to przyczyną
świętej wojny.
Akademia esperanto potwierdziła swoje stanowisko:
La Akademio de esperanto konfirmas sian pozicion,
jam esprimitan en 1982, ke la ortografio de esperanto, kiel ĝi estas
prezentita en la Fundamento de esperanto, konformas perfekte al la
karaktero de la lingvo, kaj ke neniu ŝanĝo estas necesa aŭ dezirinda.
Nur kiam la cirkonstancoj ne permesas uzi la
ĝustajn supersignojn, kaj kiam pro apartaj bezonoj la Fundamenta
anstataŭa skribsistemo (ch, gh, hh, jh, sh, u) ne estas oportuna, oni
povas anstataŭigi la supersignajn literojn per aliaj signoj aŭ
signokombinoj. Tian anstataŭigon, kiam ĝi estas nura teknika rimedo, ne
celanta reformon de la ortografio de esperanto, kaj kiam ĝi neniel
kaŭzas konfuzon, oni ne rigardu kiel kontraŭ-Fundamentan.
(#039) Jeśli stosuje się zapis
ch, gh, hh, jh, sh, to niektóre słowa są trudne do przeczytania.
W celu ułatwienia odczytywania tekstów dla początkujących, mógłbyś pisać:
dis'haki,
mis'harmonio,
bush'harmoniko,
rugh'hautulo, flug'haveno,
ghis'hejma,
gas'hejti,
dis'heligi,
kurac'herbo, spic'herbo,
ternig'herbo,
garagh'herso, etc...
Dla zaawansowanych czytelników nie jest to konieczne. Podział wyrazów
dokonywany jest nieświadomie.
(#040) Niektórzy ludzie wolą zaznaczać wszystkie
akcenty za pomocą kolejnej litery X, co daje w wyniku najmniej atrakcyjny sposób
rozwiązania problemu, który w ogóle nie powinien występować. Dlaczego?
Maniacy komputerowi wolą stosować zapis
cx,
gx,
hx,
jx,
sx
i
ux. Pozwala to odbiorcy wiadomości
globalnie przetworzyć tekst esperancki na tekst klasyczny z akcentami bez
niespodzianek. Ponieważ teksty esperanckie często są dwujęzyczne, jest to
lepsze rozwiązanie od zapisu
ch. Zapis
x nie nadaje się zbytnio do tekstów
francuskich.
Więcej o tych zapisach dowiesz się tutaj:
http://www.wikipedia.org.
(#042) Uważam, że zapis chirkauajhoj lub
gorzej cxirkauxajxoj jest bardzo brzydki. Wolałbym
tcirkawajoy.
Na przykład: La xoristoy ne catis la xornitcon de la
predjeyo kaj detsidis kanti hodiaw
en la djardeno. Esperantysta
prawdopodobnie zrozumiałby to bez wyjaśnienia.
Rzeczywiście, zrozumiałem natychmiast:
la
ĥoristoj ne ŝatis la ĥorniĉon de la preĝejo kaj decidis kanti hodiaŭ en la
ĝardeno. Bardzo dobrze. Jest tego setka więcej.
Każdy pamięta
historię jednego faceta, który kupił z drugiej ręki maszynę do pisania, na
której nie działał klawisz q. Ale mu nie
zależało, bo pisał po esperancku. Później zaczęły psuć się jeden po drugim
inne litery, ale on zastępował je innymi. Zadziwiające jak wiele liter można
usunąć, a treść wciąż da się odczytać.
Zanim zaczniesz reformować alfabet, powinieneś nauczyć się języka. Twoja ocena
tego co brzydkie lub piękne zmieni się, a wtedy prawdopodobnie dojdziesz do
wniosku, że nie ma potrzeby nic reformować.
Zawsze możesz
zaproponować ulepszenie, ale wcześniej
powinieneś przestudiować już istniejące zapisy. Ja użyłbym zapisu
najbardziej zbliżonego do Pin-Yin. Został on wynaleziony przez esperantystę
i jest całkiem dobry dla chińskiego.
Następnie będziesz potrzebował
przekonać Atatürka
(Mustafa Kemala), aby wymusił na esperantystach
zmianę ich alfabetu. Ponieważ esperantyści są bardzo niechętni wszelkim
poprawkom, to mało prawdopodobne, że uda ci się znaleźć jakiegoś Atatürka
wewnątrz tego ruchu.
Jedynym twoim wyjściem jest stanie się jakąś
podziwianą i błogosławioną figurą, którą wszyscy chcą naśladować: długo
oczekiwanym Mesjaszem. Jeśli odejdziesz od "
La
Fundamento", to spodziewaj się odrzucenia przez twoich własnych
ludzi. Powodzenia w twojej krucjacie!
Uwaga: proszę nie przesyłać do
mnie żadnych komentarzy przeciw temu zapisowi. Nie mam z nim nic wspólnego.
Mam nadzieję, że jego autor poważnie przebadał wszystkie konsekwencje. Ale
nie jestem ekspertem w fonetyce. Używam jedynie zdrowego rozsądku
(prawdopodobnie zniekształconego przez esperanto).
(#043) Większość niezdarnych dźwięków w esperanto
wiąże się z akcentowanymi literami, które przedstawiają dźwięki nieznane w wielu
nie-słowiańskich językach.
Nie zdawałem sobie sprawy, że angielski jest językiem słowiańskim. To prawda,
że zarówno angielski jak i esperanto zawierają w swoim słownictwie prawie
taką samą ilość słów pochodzących z rosyjskiego.
Wymowa dyskusyjnych
dźwięków jest również taka sama jak w rosyjskim:
ĉ jak w which
ĝ jak w journal
ĥ jak w loch
ĵ jak w measure,
pleasure, treasure, azure,
itd...
ŭ jak w whisky
ŝ jak w shut
up fool! You don't even know English
(zamknij się głupcze! Nawet nie znasz angielskiego).
