Słownictwo języka esperanto
(#270) To
oburzające, że trzeba zapamiętać trzy różne rdzenne słowa do wyrażenia pojęcia
edytowania: redakt-, redaktor-, redakci-. Co gorsza, wszystkie te trzy formy są
w powszechnym użyciu.
To nie jest pojedynczy przypadek. esperanto posiada trzy
różne słowa do wyrażenia pojęcia "więzienie": malliberejo, karcero,
prizono. Wszystkie te trzy słowa (lub ich gramatyczne formy) pojawiają się w
ostatnim wydaniu Monato. Nawiasem mówiąc, Monato nie jest magazynem literackim.
To tylko magazyn z wiadomościami.
Nie ma potrzeby zapamiętania wszystkich trzech sposobów wyrażania tego
pojęcia, jeden jest zupełnie wystarczający. Zapamiętaj słowo "
redakti", z którego będziesz mógł utworzyć:
redaktado,
redaktejo,
redaktilo,
redaktisto,
redaktistaro,
ĉefedaktisto,
redaktaĵo,
redaktanto,
redaktistara,
fuŝredkatanto,
misredaktaĵo itd. itd... po prostu
używając typowych przedrostków i przyrostków.
Na szczęście, ponieważ
ludzie potrafią zapamiętywać pasywnie mnóstwo słów, dobry pisarz ma mnóstwo
słów do swojej dyspozycji w celu unikania męczących powtórzeń. Angielski
uważa się za łatwy język, nie dlatego że ma mało słów, lecz ponieważ
Europejczycy mogą używać słów, które najlepiej pamiętają, ponieważ są one
podobne do słów w ich języku ojczystym.
To samo tyczy się słowa "
prizono"
(więzienie). W esperanto można wyrażać się na wiele
różnych sposobów, zatem masz wybór przy pisaniu bardzo zrozumiale,
ograniczając swoje słownictwo do
900 rdzeni.
(#191) Wielu krytyków języka
esperantotwierdziło, że Zamenhof wziął doskonale dobre słowa z łaciny,
francuskiego, niemieckiego i angielskiego, po czym przekształcił je niejasno i
nie do poznania.
1) Wiele słów jest zepsutych w wielu językach.
Jako przykład popsucia słowa
weźmy słowo esperanckie:
albatroso
(po angielsku: albatross. po czesku : albatros. po
francusku: albatros. po niemiecku: Albatros, po hiszpańsku: albatros, po
węgiersku: albatrosz, po holendersku: albatros, po polsku: albatros, po
portugalsku: albatroz, po rosyjsku: альбатрос, po słowacku: albatros, itd.).
Słowo przyszło do tych języków z greckiego: καδος
(kados)
oznaczającego wazę. Zostało zdeformowane najpierw przez arabski
(al + quādūs = waza), później przez portugalski: alcatruz
(noria, koryto, żłób), jeszcze raz przez
portugalski: alcatraz
(mewa); przez hiszpański :
alcatraz; i na koniec przez francuski:
albatros. Duża liczba słów została tak zdeformowana, ale kogo to
obchodzi?
Zauważyłeś, że to słowo esperanckie jest dosyć podobne do słów
występujących w wielu innych językach
(nawet rosyjskim). Zwykle słowo esperanckie jest
bliższe oryginału niż jego odpowiednik angielski.
Zbadaj słowa w
http://remush.be/etimo/etimo.html
a stwierdzisz, że to właśnie angielski zepsuł słowa dużo więcej niż esperanto.
Słowo esperanckie jest bardziej międzynarodowe, ale to nie jest tak ważne.
2) Najważniejszym jest sposób budowania słów w esperanto przez dodawania do
rdzenia przedrostków lub przyrostków. To sprawia, że esperanto jest tak potężnym
i giętkim językiem.
Dla nieświadomego czytelnika może to wyglądać jak zepsucie
słów przez dziwne elementy.
Zobaczmy na kilka przykładów ze słowami
bovo
(wół);
porko
(świna, wieprz, prosiak);
ĉevalo
(koń, zapisywany chevalo, jeśli nie masz na swojej
klawiaturze znaku ĉ);
koko
(drób);
anaso
(kaczka), do których można dodawać dalsze afiksy:
-ino: końcówka formy żeńskiej; tj.
bovo
wół ―
bovino
krowa. Zgadnij, co może znaczyć
porkino,
ĉevalino,
kokino,
anasino.
-ido: potomek, młode; tj.
bovo
wół ―
bovido
cielę. Zgadnij znaczenie:
porkido,
ĉevalido,
kokido, anasido.
vir-: płeć męska: tj.
bovo
wół – virbovo
byk, buchaj. zgadnij:
virporko,
virĉevalo,
virkoko,
viranaso.
-aĵo:
wytwór lub cecha; tj. malnova
stary ―
malnovaĵo
staroć;
frukto
owoc ―
fruktaĵo
coś zrobione z owoców:
bovo –
bovaĵo wołowina. Zgadnij:
porkaĵo,
ĉevalaĵo,
kokaĵo,
anasaĵo.
-ejo: miejsce ;
bovo –
bovejo
(przegroda w oborze). Zgadnij:
porkejo,
ĉevalejo,
kokejo,
anasejo.
-et: zdrobnienie; tj.
ridi
śmiać się ― rideti
uśmiechać się
(zauważ, że esperanto rozróżnia pomiędzy -et
a -id). Zgadnij:
boveto,
porketo,
ĉevaleto,
koketo,
anaseto.
-aro:
zbiór; tj.
arbo
drzewo ―
arbaro
las;
ŝtupo
stopień ―
ŝtuparo
schody – bovo –
bovaro
stado wołów. Zgadnij:
porkaro,
ĉevalaro,
kokaro,
anasaro.
-aĉ:
przyrostek oznaczający lichy stan. Zgadnij:
bovaĉo,
porkaĉo,
ĉevalaĉo,
kokaĉo,
anasaĉo.
itp.
Mógłbyś to potraktować jako psucie słów. Rzeczywiście jest tu potrzebny
trening, aby rozpoznawać różne części słowa, ale zadziwi cię pojemność swojego
mózgu.
Spróbujmy:
bovo
(wół);
bovino
(krowa) bovido
(cielak);
virbovo
(byk);
bovaĵo
(wołowina);
bovidaĵo
(cielęcina);
bovejo
(obora);
bovinejo
(obora dla krów);
bovaro
(stado wołów);
virbovido
(byczek)
ĉevalo
(koń):
ĉevalino
(klacz);
ĉevalido
(źrebak);
ĉevalidino
(źrebaczka);
virĉevalo
(ogier);
ĉevalajo
(konina);
ĉevalejo
(stajnia);
ĉevaleto
(kucyk);
ĉevalaro
(stado koni);
ĉevalaĉo
(szkapa)porko
(świnia);
porkaro
(stado świń);
porkejo
(chlew);
porkido
(prosiak);
porkidaro
(pomiot maciory);
porkino
(maciora);
virporko
(knur)
koko
(drób);
kokido
(kurczak);
virkokido
(kogucik);
kokidaĵo
(mięso z kurcząt);
kokidaro
(wylęg);
kokideto
(kurczę);
kokino
(kura);
kokinejo
(kurnik);
virkoko
(kogut)
anaso
(kaczka
– gatunek);
anasino
(kaczka);
anasido
(kaczątko);
viranaso
(kaczor)itd... itd... itd...
(#178) W esperanto nie można wyrazić
wszystkich koniecznych pojęć... nieprawdaż?
Każdy język z rzeszą mówiących rozwinie wewnątrz struktury swoich reguł środki
do wyrażania wszelkich niezbędnych pojęć. Dzisiaj można wyrażać wszystko co
konieczne po angielsku, chińsku i suahili. Być może nie można było wyrazić
wszystkiego 26 lipca 1887 roku
(dzień, w którym z druku
wyszedł pierwszy podręcznik języka esperanto), ale pod koniec tej
dekady już bez problemów można było. Może nie będziesz w stanie wyrazić
dzisiaj wszystkich niezbędnych pojęć w językach Interlingua, Loglan,
klingońskim czy Quenya
– ale jeśli któryś z nich lub wszystkie
stworzyłby odpowiednio liczną populację mówiących, to uwierz mi, mógłbyś.
(#176) W esperanto brakuje technicznego
słownictwa, aby nadawał się na nowoczesny język... nieprawdaż?
Don Harlow:
Czy oczekujesz, że grupa ludzi mająca obsesję na
punkcie tego języka w jakiś sposób przegapiłaby techniczne słownictwo? W
esperanto znajdziesz prawdopodobnie najlepsze leksykony techniczne wśród
języków o podobnym poziomie używania
– nawet nie muszę ich
porównywać.
Możesz nawet znaleźć w sieci darmowe słowniki techniczne
(np. u nas:
mniejszy online i
większy komputerowy).
Wystarczy w Google wpisać hasło "
esperanto
technical dictionary". Sprawdź słowniki Pilgera nazw ssaków i
owadów lub dowolny z ostatnich trzech słowników terminologii
informatycznych, jeśli posiadasz system TeX i drukarkę laserową, to zalecam
wydrukowanie ostatniej wersji słownika Pokrovskiego
(1700+
haseł z odpowiednikami po angielsku, ilustrowany).
(#219) Powiedz mi, dlaczego konfederacja
narodów mówiących wieloma językami miałaby rozważać, czy język używany jedynie
przez około 150.000 ludzi na całym świecie nadawałby się na język podejmowania
decyzji w specyficznych i złożonych problemach, skoro on nawet nie posiada
odpowiednich do tego słów.
A mógłbyś mi przedstawić kilka takich przykładowych słów, które istnieją w
trzech lub czterech głównych językach, a brakuje ich w esperanto?
Bo ja
nie znam żadnego.
(#157) Esperanto nie
posiada słownictwa, terminologii technicznej, ustalonej tradycji i seksapilu
języka angielskiego.
W języku esperanto istnieje taka reguła: jeśli znaczenie jakiegoś słowa jest
znane
międzynarodowo, to jest to słowo
dla
esperanto. Zostanie ono
zapisane przy użyciu alfabetu esperanckiego i powinno być łatwo
rozpoznawalne w kontekście.
Jeśli dla tego określenia istnieje wiele
kandydatów, to zostanie wybrane to
najbardziej międzynarodowe. Dzisiaj najczęściej będzie to słowo
angielskie. Wcześniej było to słowo francuskie. To z tego powodu mnóstwo
technicznych słów w angielskim ma pochodzenie francuskie.
Myślę, że
zgadniesz znaczenie słowa
sputniko [ спутник ] nawet bez kontekstu, a zrozumiesz również
powód dostosowania jego pisowni.
Tworzenie nowych słów jest
prawdopodobnie łatwiejsze w esperanto niż w angielskim ze względu na
giętkość tego języka, która pozwala tworzyć nowe pojęcia na bazie już
istniejących korzeni. Obecna tendencja zmierza w kierunku tego rozwiązania.
(#165) Jestem pewny, że w esperanto brakuje terminów
prawniczych, tak ważnych dla UE.
Jestem
również pewny, że brakuje mu nowoczesnych pojęć.
Problem terminów prawniczych nie jest problemem słownictwa, lecz różnych
koncepcji systemów sądownictwa.
Tłumaczenie tych pojęć z jednego języka
na drugi przyprawia o ból głowy. Zapytaj zawodowych tłumaczy.
Jedynym
sposobem stworzenia tutaj porządku jest wykorzystanie języka esperantoi
zdefiniowanie w nim całkowicie nowej terminologii.
Nowoczesne pojęcia
są lepiej stosowane w esperanto niż w innych językach.
Angielski posiada
szczególnie zwariowany system tworzenia nowych pojęć.
Jeśli jakieś słowo jest znane międzynarodowo, to po prostu zapisuje się
je zgodnie z pisownią esperancką.
Chyba zrozumiesz takie słowa jak "
sputniko,
cunamo,
bonsajo,
blogo,
spamo...".
Lecz przywłaszczanie nie jest
jedynym sposobem tworzenia nowych pojęć. Zalecaną metodą jest
wykorzystywanie istniejących korzeni i dodawanie do nich przedrostków lub
przyrostków.
(#251) Udało mi się znaleźć tajemniczo
duży słownik esperancki.
Taki tajemniczy słownik można sobie łatwo zamówić przez UEA na
PIV.
Nosi on tytuł
PIV (Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto),
ma 1265 stron, 17 000 haseł, kosztuje 87 €, lecz w języku takim jak
esperanto nigdy nie można być "
Plena"
czyli "
pełny". Obecnie PIV jest
dostępny w Internecie.
Innym "
pełnym"
słownikiem jest
Großes Wörterbuch
Deutsch-Esperanto, 1677 stron, 160 000 haseł, cena 112.50 €
(WÖRTERBUCH).
Jeszcze inny raczej "
pełny" :
Vocabolario italiano-esperanto, autor
Carlo Minnaja, 1438 stron., cena 57 €
(Vocabolario).
Bardzo dobry:
Grand dictionnaire Français-Espéranto,
939 stron, 32 000 haseł, cena 48 €
(Dictionnaire).
W naszym serwisie jest do pobrania
słownik esperancko-polski i polsko-esperancki,
ponad 70 tys. haseł, darmowy, elektroniczny
(Windows, nie
Linux).
Idealnie PIV powinien zawierać wszystkie hasła spotykane w
innych słownikach, ale wtedy musiałby być znacznie większy.
Nie znalazłem
żadnego "
pełnego" słownika
angielsko-esperanckiego
(nawet w połowie pełnego). Muszę przy tłumaczeniach
posiłkować się francuskim lub holenderskim, aby osiągnąć najlepszy wynik.
Coś powinno się zrobić dla anglojęzycznych, którzy sądzą, że w esperanto
brakuje słów, a tym czasem brakuje twórców słowników.
(185) Jednym z głównych
powodów, dla którego esperanto jest trudne, jest jego nadmiernie rozbudowane
słownictwo.
Masz rację. Słownictwo jest olbrzymie.
Aby mówić całkiem płynnie musisz
znać około 2500 podstawowych słów
(zobacz na
http://www.xs4all.nl/~pilger/breo-au8.htm)
i reguły do utworzenia dziesięć razy więcej słów.
Jeśli używasz słów z poza
tej listy, to na ciebie spada odpowiedzialność upewnienia się, że twój
rozmówca cię rozumie.
Jeśli mówisz do zebrania, to musisz zachować nawet
większą ostrożność.
Jeśli piszesz, to możesz założyć, że twoi czytelnicy
będą posiadali dostęp do odpowiedniego słownika. W sieci jest słownik online
w fazie budowy pod adresem
http://reta-vortaro.de/revo/.
Jeśli
piszesz dla dzieci, to prawdopodobnie zmniejszysz podstawowe słownictwo do
około tysiąca słów.
Esperanto jest tak trudne jak chcesz, żeby było, ale
twoim celem jest bycie zrozumiałym przez wielu.
(#163) Zawsze są nowe słowa,
które najpierw pojawiają się w językach naturalnych. Zatem kto będzie decydować,
które z nich zostaną zaadoptowane w esperanto?
Na przykład: poproś Niemca o jego mobile. Nie
zrozumie. Poproś o jego handy, a będzie wiedział, o co ci chodzi.
Wiele słów można użyć na określenie przenośnego telefonu, takich jak telefon
kieszonkowy, urządzenie tam-gdzie-ty, czy jeszcze coś bardziej śmiesznego, o
czym właśnie pomyślałeś.
Interesujące byłoby dowiedzieć się jakiego słowa
używają Chińczycy, ponieważ oni bardzo dobrze czują język. W esperanto,
skoro mówi nim wielu różnych ludzi, można oczekiwać, że ktoś gdzieś znajdzie
wspaniałe słowo na opisanie tego urządzenia.
Powszechnym słowem jest "
poŝtelefono",
ale "
portebla telefono" też będzie
dobre. "
poŝfono" mogłoby zostać łatwo
zaakceptowane przez społeczność.
Poŝo
(wymawiane poszo) oznacza "
kieszeń".
Ogólnie słowo powinno być rozumiane bez kontekstu;
mobile i
handy
nie są.
Oczywiście, gdy angielski zaproponuje dobre rozwiązanie, to
będzie również do przyjęcia w esperanto.
(#120) Słowa esperanckie są bardziej zmienione w
pisowni i końcówkach od ich etymologicznych wyrazów pokrewnych niż ma to miejsce
w niektórych innych językach pomocniczych
To sprawia, że niektóre słowa esperanckie są bez nauki
mniej rozpoznawalne przez tych, którzy są już zaznajomieni z wyrazami
pokrewnymi. Na przykład angielskie quarter (ćwiartka) ,
włoskie
quarto, w Interlingua quarto, w esperanto kvarono;
również angielskie/francuskie pollution (zanieczyszczenie), w
Interlingua
pollution, w esperanto poluado (esperanckie polucio jest
wyrazem mylącym (dla anglików!) o znaczeniu "mimowolny wytrysk, polucja").
Krytyka ta, stojąca pozornie w opozycji do poprzedniej krytyki, sugeruje
głównie, że język z brakiem neutralności do bycia językiem światowym, taki jak
esperanto czy Interlingua, może pomimo to funkcjonować jako powszechny język
regionalny; do tego celu rozpoznawalne słowa pokrewne mogą dawać korzyści
(byłaby to również korzyść w języku światowym pod warunkiem, że słowa takie
zostałyby przejęte z dużo bardziej rozpowszechnionych języków źródłowych).
W ostatecznym rachunku można się kłócić, że te zmiany utrzymują wewnętrzną
spójność języka esperanto. Aby to zilustrować, porównaj angielskie:
two,
twenty,
one half,
one
twentieth,
four,
forty,
a quarter,
one
fortieth z esperanto:
du,
dudek,
duono,
dudekono,
kvar,
kvardek,
kvarono,
kvardekono. Jako kontrargument do zarzutów, że esperanto ma
tendencje eurocentryczne, można twierdzić, że te zmiany pokazują, iż
esperanto nie jest zamierzenie eurocentryczne.
Don Harlow:
Pierwotnie "polucio"
oznaczało zarówno "skażenie" jak
i "nocny
wytrysk nasienia", a technicznie wciąż znaczy
(to nie jest, mówiąc technicznie, wyraz podobny o innym znaczeniu);
po prostu duża większość mówiących językiem esperanto chyba uznała, że
obcięty korzeń czasownikowy "polu'" jest
bardziej użyteczny dla bardziej powszechnego znaczenia. Zgadza się to
zarówno z prawem Zipf'a
(które twierdzi, iż krótsza forma będzie ogólniej częściej
występowała przy powszechnym użyciu) jak i z etymologią słów takich
jak "pollution", w których końcówka
-TION po prostu oznacza rzeczownik pierwotnie utworzony z czasownika
(co w esperanto zwykle robi się przez zamianę końcówki -i na -o lub w
niektórych przypadkach, gdy trzeba, również przez dodanie przyrostka -ad-).
(#123) Jakimi zasadami kierował się Zamenhof przy
definiowaniu słownictwa w esperanto?
Don Harlow:
Każdy morfem powinien posiadać określone zastosowanie
i znaczenie, a gdy takie morfemy zostaną połączone, to wynik powinien się
równać sumie części.
To jest podstawowa struktura tak zwanych języków "izolujących",
chociaż nie wiadomo, czy to pojęcie było znane Zamenhofowi – sądzę,
że bardziej zainspirowały go tzw. "kody
telegraficzne".
(#164) Angielski i francuski posiadają tysiące
wspólnych słów, tak samo języki romańskie, itd...
Każdy
ignorant mówiący językiem rosyjskim zna już od początku 2000 słów (pochodzących
z wchłonięcia przez język rosyjski słów z innych krajów europejskich).
Jeśli chcesz się dowiedzieć, co to za wspólne słowa, kup słownik esperancki
lub idź do witryny
http://www.uni-leipzig.de/esperanto/voko/revo/
(jest w trakcie budowy).
Zadziwiające jest
odkrycie jak wiele rdzeni jest takich samych w różnych językach i jak ich
znaczenie zostało zmienione. Również odwiedź
http://remush.be/etimo/etimo.html
(w trakcie budowy... )Jak napisałem, już
znasz 80% języka esperanto
(dotyczy anglojęzycznych).
Nie nadaje się on do nauki, jeśli szukasz czegoś baaardzo egzotycznego.
(#044) W "La Fundamento" Zamenhof wyjaśnia metody
tworzenia nowych słów, ale nie podaje żadnych reguł, które pomogłyby mi
rozpracować, co te słowa powinny oznaczać. To zaskakujące pominęcie w języku,
który uważa się za "logiczny" i "precyzyjny".
- Niepisaną zasadą jest:
czytelnik (lub słuchacz) powinien posiadać
wystarczająco informacji, aby zrozumieć nowoutworzone słówko. Może
otrzymać ją z kontekstu. Pisanie jest oczywiście dużo trudniejsze od
mówienia do kogoś, kto stoi przed tobą.
- Drugą niepisaną zasadą
jest: to, co konieczne, musi wystąpić, a co zbędne, należy opuścić.
Zwróć uwagę, że w Ido nie wolno opuszczać tego, co zbędne. W esperanto
kontekst ustala co jest konieczne, a co nie.
Umiejętność tworzenia nowych słów przychodzi z praktyką. Chińczycy,
Niemcy, Holendrzy potrzebują mniej czasu od Anglików czy Francuzów. Po
pewnym czasie robi się to bez myślenia.
Don Harlow:
Istnieją dwa sposoby tworzenia nowych słów:
- Złóż razem już
istniejące morfemy. W takim przypadku słowo znaczy to, co ogłasza. Jeśli
wciąż masz pytania, spójrz na kontekst (bez kontekstu
słowa pojawiają się tylko w spisie w słownikach, a tam powinny być
dalsze wskazówki do pomocy. Jeśli ich brak, to prawdopodobnie i tak nie
musisz wiedzieć, co dane słowo znaczy).
- Twórz nowe słowa przez
zapożyczenia z innych języków (lub w razie
konieczności wymyślając je). W takim przypadku potrzeba
dodatkowego wyjaśnienia, co zwykle podaje się w słowniczku na końcu
książki, a tak jest również w przypadku innych języków.
(#138) Czemu esperanto nie przyjęło takiego samego
rozwiązania jak w Ido i nie używa kronizi zamiast kroni
oraz
kronizo zamiast kronado?
Kronizilo byłoby synonimem krono?
Czy w esperanto pojawiły się wpływy z innych języków
naturalnych, które stosują crown i to crown w tym przypadku.
Zgodnie z zasadami tworzenia słów w języku esperanto
krono mogłoby też oznaczać
koronację w niektórych kontekstach, a
koronę w innych, lecz
podstawowe znaczenie jest jasne jak słońce i znaczenie
koronacja
jest rzadkie jak śnieg w lecie na pustyni.
Zgadza się, że w "
La
Fundamento" nie podano żadnej jawnej reguły, która wyjaśniałaby
znaczenie możliwych do zbudowania słów.
Ale to nie znaczy, że takich
reguł nie ma. Są to reguły wypracowane przez używanie języka.
(#140) Jeśli Ido jest lepsze od esperanto, to jak to
się stało, że ma mniejszą liczbę użytkowników od esperanto?
Głównym problemem z Ido jest to, że istnieje ono jedynie jako odpowiedź na
przypuszczalne słabości esperanto. Tak przynajmniej twierdzą jego
zwolennicy już od stu lat. Szukają adeptów wśród esperantystów twierdząc, że
Ido jest ulepszoną wersją esperanto. Zapominają o całej reszcie świata. Nic
dziwnego, że nie odnieśli wielkiego sukcesu.
Zwolennicy Ido oczekiwali
masowej dezercji esperantystów, ale to się nie stało, mimo ich usilnych
starań. Wszystkie ich argumenty zostały po prostu zignorowane, co nawet
wywołało jeszcze większą złość na esperanto.
Cała ta energia mogłaby
zostać użyta na potwierdzenie wartości tego, co już mamy.
(#141) Jakie są podstawowe reguły tworzenia słów?
Zanim będziesz mógł wyprowadzać słowa z dowolnego korzenia, musisz wiedzieć,
czy ten korzeń jest z natury rzeczownikowy
(ŝton'o
"kamień"), czasownikowy
(vid'i
"widzieć") lub przymiotnikowy
(blank'a "biały").
Dla
większości słów jest to oczywiste. Przypadki wątpliwe musisz sprawdzić w
słowniku.
W przypadku korzeni czasownikowych musisz również wiedzieć, czy
korzeń jest
przechodni lub
nieprzechodni.
Poczytaj więcej na
temat
wyprowadzenie na -
i z -
a -
o
przyimek wykrzyknik
wyprowadzanie na -
o z -
a -
i
przyimek przedrostek
wyprowadzanie na -
a z
( -e -i -o
)wyprowadzanie na -
e z
( -a -i
-o
)
(#056) Dziwne słowo złożone
hejmeniri jest dokładnie przykładem niezręcznego i niejasnego słowa
złożonego, które esperantyści uważają za Dobry Pomysł.
Tak, rzeczywiście, tak właśnie lubię. To dobry pomysł. Nigdy nie przyszło mi
do głowy, że słowo to jest niejasne. Teraz, gdy to powiedziałeś, zastanawiam
się, czy z moim mózgiem wszystko w porządku. Zwariowane, nieprawdaż? Być
może jednak język zmienia mózg
(jeszcze jeden argument na
rzecz hipotezy Sapira-Whorfa).
(#057) Przysłówki utworzone z partykuł są
nieprzewidzianym elementem gramatyki.
Skąd masz wiedzieć, że "skończywszy pracę poszedł do
domu" będzie fininte la laboron, li hejmeniris ? To kolejny
przykład na korzyść sprytu przed jasnością wypowiedzi; coś jak li finis la
laboron kaj iris al hejmo jest dużo bardziej zrozumiałe.
Jeśli uważasz, że jest bardziej zrozumiałe, używaj to. Będzie zupełnie
dobrze. Lecz jeśli chcesz wyrazić się super jasno, to może powinieneś
powiedzieć:
Li finis la laboron, kaj poste, li
iris al la hejmo, chyba że ten ktoś wykonał te dwie
czynności w tym samym czasie. Ale "
fininte la
laboron, li hejmeniris" jest ogólnie uważane za lepszy styl
wypowiedzi niż "
li finis la laboron kaj iris al
(la, sia) hejmo".
Również mam wątpliwość, czy ten ktoś nie wróci jutro i nie będzie
kontynuował swojej pracy, zatem czy on rzeczywiście
finfinis (zakończył), czy jedynie
interrompis
(przerwał)
la laboron ? Być może równie dobre
byłoby
li haltis la laboron por iri hejmen
jak i około 100 innych sposobów, z których mógłbyś wybrać.
W esperanto,
podobnie jak w innych językach, możesz być tak ścisły jak chcesz.
Skąd
wiedziałeś, co znaczy
fininte la laboron, li hejmeniris?
Oczywiście, bo nauczyłeś się tego ze swojego podręcznika.
Uwaga:
powinieneś ostrożnie używać słów takich jak
przysłówek. Przysłówek
jest przybliżeniem tego czym jest
-e.
Tutaj lepszym określeniem byłby
dokonany imiesłów przysłówkowy.
(#064) Nieobecność żadnych reguł rządzących tworzeniem
słów w esperanto oraz żadnych wskazówek do znalezienia znaczenia wyników
oznacza, że w praktyce twierdzenia o "sile ekspresji" słownictwa esperanckiego
są w rzeczywistości zachętą do używania inteligencji kosztem jasności.
"Gdy w esperanckiej książce natchniemy się na słowo
ĝistiamajn i uda nam się wywnioskować, że oznacza ono 'poprzedni' i jest
złożeniem następujących elementów: ĝis [...] 'aż do',
tiam wtedy, -a końcówka
przymiotnikowa, -j liczba mnoga,
-n biernik, to nie można się powstrzymać od zadania sobie
pytania, czy faktycznie taka mądrość jest konieczna w języku pomocniczym, aby go
tworzyły tak dowolnie wybrane elementy. Po co ktoś miałby to używać w znaczeniu
"poprzedni", skoro system tworzenia słów pozwala na coś takiego jak
antaŭajn? Nie jest to ładne, ale przynajmniej przejrzyste.
Zwróć uwagę, że poprzednio i
aż do wtedy nie są synonimami. Bez
kontekstu wspomnianego przykładu nie jest możliwe rozsądzić, czy
antaŭajn mogłoby być użyte zamiast
ĝistiamajn.
Mogę jedynie potwierdzić, że takie słowo jak ĝistiama(jn)
jest natychmiast rozumiane przez esperantystę bez żadnego zastanowienia.
Początkujący może mieć kłopoty z jego poprawnym rozbiorem. Lecz nigdy nie
zostaje się zbyt długo początkującym, chyba że ktoś tego chce. Aby osiągnąć
te umiejętności, początkujący powinien czytać uproszczone teksty. Mamy do
dyspozycji przecież mnóstwo historii napisanych dla podstawowego poziomu
opanowania języka.
W podręcznikach zapisano by
ĝis'tiam'a'j'n w celu pokazania
wszystkich elementów. To paskudnie wygląda, ale pomogłoby ci w fazie nauki.
Gdy się już oswoisz z językiem, możesz zacząć czytać przegląd Monato,
lub cokolwiek innego.
Powyższa uwaga napłynęła prawdopodobnie od
początkującego, który nie jest w stanie przeczytać bez słownika nawet
Kontakto.
Ci, którzy potrzebują reguł do tworzenia słów, powinni zapoznać
się ze słowami tworzonymi przez innych. Kilka dobrych przykładów i typowy
rozum powinien wystarczyć.
Don Harlow:
Znów sprawa stylu. Każdy chętny do używania "antaŭa"
może to robić. (Istnieją jednak drobne
różnice w znaczeniu;
"ĝistiama" sugeruje coś, co istniało aż do omawianej chwili;
"antaŭa" sugeruje coś, co istniało wcześniej, lecz niekoniecznie aż
do omawianego momentu w czasie. Jeśli ten niuans nie ma znaczenia,
używaj jednego z nich wg woli).
(#134) Nie wymienione w gramatyce, lecz w każdym razie
fundamentalne dla języka, są 45 słowa "korelatywne", które tworzy się przez
połączenie jednego z 5 przedrostków z 9 rodzajami końcówek;
To na pierwszy rzut oka jeden z najlepszych pomysłów
Zamenhofa, i wygląda wystarczająco sprytnie, aby przekonać niektórych
esperantystów, że doświadczają jakiś oznak geniuszu; lecz proste i przejrzyście
oczywiste frazy jak de tiu "tego", tia ejo "to
miejsce", itd. byłyby lepsze niż dowolnie wybrane słowa, które nie mają nic do
czynienia z resztą tego języka.
Te słowa korelacyjne są bardzo dziwnym przypadkiem i zasługują na więcej
uwagi. Zauważ:
ties=de tiu
(należący do tego),
tiu ejo
(to miejsce),
tie
(tam),
tia ejo
(takie miejsce).Są one rzeczywiście fundamentalne.. Wyglądają na
łatwe do zapamiętanie, lecz nie są.
ia
|
ial
|
iam
|
ie
|
iel
|
ies
|
io
|
iom
|
iu
|
Tia
|
Tial
|
Tiam
|
Tie
|
Tiel
|
Ties
|
Tio
|
Tiom
|
Tiu
|
Kia
|
Kial
|
Kiam
|
Kie
|
Kiel
|
Kies
|
Kio
|
Kiom
|
Kiu
|
Ĉia
|
Ĉial
|
Ĉiam
|
Ĉie
|
Ĉiel
|
Ĉies
|
Ĉio
|
Ĉiom
|
Ĉio
|
NENia
|
NENial
|
NENiam
|
NENie
|
NENiel
|
NENies
|
NENio
|
NENiom
|
NENio
|
Zacznijmy od
iu
iu: ktoś
kiu:
kto
tiu: ten, ta, to
ĉiu: każdy, każda, każde
neniu: nikt
Teraz łatwe:
io
io: coś
kio:
co
tio: to
ĉio:
wszystko
nenio: nic
Widzisz ukrytą regułę? Idźmy dalej z
ie:
ie: gdzieś
kie: gdzie
tie: tam
ĉie:
wszędzie
nenie: nigdzie
Teraz gdy wiesz, że
iam oznacza
kiedyś,
możesz zbudować pozostałe cztery:
iam: kiedyś
kiam: kiedy
tiam: wtedy
ĉiam: zawsze
neniam: nigdy
ies: oznacza czyjś
(zwróć uwagę, że często nie
można jednym słowem przetłumaczyć tego, co uda ci się stworzyć w esperanto)
ial: z jakiegoś powodu
ia: jakiś
Ile czasu, jak myślisz, zajmie ci spamiętanie
tego? 15 minut?
Po prostu musisz zapamiętać pierwszy wiersz i jedną
kolumnę, i to jest to!
A oto niespodzianka. Nie działa to tak łatwo, gdy mówisz i masz szybko wyjść
z odpowiednim słowem. Proces myślowy wykorzystujący tę tabelę w celu
wybrania odpowiedniego słowa jest zbyt wolny.
To daje nam pojęcie jak
działa nasz mózg albo inaczej jak on nie działa.
W rzeczywistości musimy
wyuczyć się tych słówek tak, jakby nie były od siebie zupełnie zależne.
Zabiera to tyle samo czasu, co przy nauce np. francuskich słówek:
quelque chose
(coś);
quoi
(co);
cela
(to);
tout
(wszystko);
rien
(nic). Teraz masz pojęcie o niezbędnym czasie nauki.
To samo odnosi się do nauki przedrostków i przyrostków
(chociaż mniej trudne).
Po pewnym
(zmiennym) czasie nadchodzi cud: mózg się przystosowuje
i zostają stworzone bezpośrednie połączenia, a ty zaczynasz tworzyć słowa
nawet o tym nie myśląc.
Ten proces już u ciebie wystąpił, gdy byłeś
młody, mogłeś zrozumieć wszystko, lecz nie byłeś w stanie otworzyć ust w
celu wydobycia choćby pojedynczego zdania.
To bardzo nieprzyjemne
uczucie, gdy się rozumie, o co pytają, ale nie potrafi się odpowiedzieć.
Myślę, że esperanto jest językiem, który to uczucie da ci
jeszcze raz.
Zalecenie: aby się szybko uczyć, ucz się całych zdań, a nie tylko korzeni
czy pojedynczych słów. Przykłady:
Pli bona io ol nenio
(lepsze coś niż nic)Saĝulo
scias ion, sed neniu scias ĉion,
(mędrzec coś wie, lecz nikt nie wie wszystkiego)
Tiu ĉi ĉapitro havas intereson nur historian, se ĝi havas ian.
(ten rozdział ma jedynie wartość historyczną, o ile ma
jakąś)
(#152) Esperanto zostało zatrute
przez frankofonów. Francuski niezbyt dobrze nadaje się tworzenia nowych słów ze
starych.
W angielskim nie ma problemów z
połączeniem znaczeń freeze (zamrażać) i dry (suszyć) w
celu utworzenia "freeze-dried coffee" (liofilizowana kawa). We francuskim
nie można połączyć congeler z sécher, zatem jako
liofilizowanego używany jest termin pochodzący z greckiego lyophilisation.
W angielskim (i w esperanto) można łączyć
‘self’ (się) z ‘teach’ (nauczać) w celu otrzymania “self-taught” (uczony
samodzielnie), lecz we francuskim nie można; znów Francuzi odwołują się do
greckiego i używają słowa autodidact. Więc frankofoni wprowadzili
zupełnie niepotrzebne słowo aŭtodidakto do esperanto.
Zatem dla prawie każdego pojęcia, które
mozna wyrazić przy pomocy podstawowego esperanto – i stąd zrozumiałego przez
kogoś, kto nauczył się podstawowych korzeni słów – występuje w tym języku
dodatkowo słowo pochodzenia łacińskiego lub greckiego. Słowa te nie stanowią
problemu dla wykształconych frankofonów, ponieważ brane są głównie z
francuskiego, ale dla wszystkich innych są koszmarem.
Synonimem "lyophilisation" jest "cryodessiccation".
Można by się kłócić, czy to właśnie angielski nie został zatruty przez
francuski, który również wywarł duży wpływ na inne języki. Jednakże
esperanto nie jest ani francuskim, ani angielskim. Używa tego samego systemu
co holenderski (i wiele innych języków) przy
tworzeniu nowych słów.
W esperanto "liofilizo" można
używać obok "kongel-sekigo" lub "frostsekigo".
"Liofilizo" również występuje w próżni,
więc po angielsku lepszym terminem powinno być
vacuum-freeze-drying.
Słowa takie jak "autodidact",
"autodidactic" również są obecne w
języku angielskim i używa się ich z tych samych powodów co we francuskim lub
w esperanto, nawet jeśli nie są absolutnie konieczne. We francuskim,
bardziej niż w angielskim, uważa się za bardzo zły styl używanie tego samego
słowa dwa razy.
