Esperanto: Język dla Globalnej Wioski

Mam zamiar nauczyć się teraz nowego rdzenia esperanckiego. Wybaczcie mi na chwilę, gdy pójdę poczytać trochę po esperancku. Gdy znajdę rdzeń, którego znaczenia nie będę znał, poszukam go w słowniku i zaraz wrócę. Poczekajcie.

Już! Mam nadzieję, że nie trwało to zbyt długo. Nowym rdzeniem, którego właśnie się nauczyłem, jest ljam, co oznacza długoszyje, czteronożne zwierzę, znane w polskim pod nazwą "lama", a w angielskim i hiszpańskim pod nazwą "llama". Teraz muszę jedynie dodać końcówkę rzeczownikową –o i oto jest nowe słowo esperanckie ljamo, którego właśnie się nauczyłem.

W rzeczywistości, jako doświadczony esperantysta, nauczyłem się dwudziestu dwóch nowych słów, ponieważ mogę swobodnie łączyć rdzeń ljam z innymi powszechnymi morfemami, takimi jak przedrostki i przyrostki, które już znam. Stąd już znam, bez potrzeby szukania w słownikach, jak nazywa się cielak lamy, jak nazywają się samce, samice, miejsce, gdzie się je trzyma, ludzie je hodujący itd. Oto te dwadzieścia dwa nowe słowa, które od razu znam po nauczeniu się nowego rdzenia ljam:

Ups!! Zapędziłem się za daleko. Nie zatrzymałem się na numerze dwadzieścia dwa. Okazuje się, że znam od razu nie dwadzieścia dwa słowa, lecz dwadzieścia cztery. Muszę uważać, bo jeszcze wymyślę dalsze.

Właściwie nie istnieje jakaś określona granica co do ilości nowych słów, które automatycznie znam za każdym razem, gdy opanuję nowy rdzeń esperancki. To jeden z głównych powodów, dlaczego esperanto jest tak potężnym językiem, nawet dla tych, którzy znają jedynie, powiedzmy, 1000 morfemów. Po nauce każdego nowego morfemu mogą oni automatycznie utworzyć dziesięć, dwadzieścia, trzydzieści lub więcej nowych słów. Dlatego nie ma ustalonej odpowiedzi na pytanie "ile słów jest w esperanto?"

Niektóre z moich ljamovortoj (słów z lamą) są do użytku tylko dla kogoś piszącego bajkę o lamach. Jednakże w praktyce wiele z tych słów jest bardzo użyteczne, np. słowa dotyczące samca, samicy, młodego, miejsca trzymania tych zwierząt oraz, być może, mięsa z tego zwierzęcia.

Obcokrajowcy uczący się angielskiego nie zawsze mają tyle szczęścia. Muszą osobno nauczyć się tych różnych słów. Muszą nauczyć się, że młode konia nazywa się "colt", a młode kury to "chick" itd.

Spójrzmy na tablicę niektórych wyrażeń po angielsku, a następnie tych samych wyrażeń w esperanto, które dotyczą nazw samców zwierząt, samic, młodych itd.

Zanim to zrobimy, chciałbym podkreślić, posiadanie tylu osobnych słów do nauki nie jest wadą języka angielskiego. Dla rodzimych mówców nie jest wielkim problemem nauczenie się tych słów. Różne słowa, jak te umieszczone w poniższej tablicy, dostarczają poczucia indywidualności i bogactwa słownictwa, co z pewnością nadaje szczególną fakturę językowi. Jednakże, gdy ktoś dysponuje ograniczonym czasem na naukę międzynarodowego języka pomocniczego, ten rodzaj bogatego, nieschematycznego słownictwa przyczynia się do dużego przeciążenia w nauce. Ten sam rodzaj przeciążenia doświadcza obcokrajowiec uczący się indonezyjskiego, gdy musi opanować ten cały fascynujący i bogaty w niuanse system zaimka osobowego ty, lub przeciążenia doświadczanego przez ucznia języka kantońskiego, gdy uczy się on wyrażania słów za pomocą różnych tonów.

TERMINY ANGIELSKIE

	Zwierzę	Samiec	Samica	Młode	Miejsce	Mięso
1.	horse	stallion	mare	colt	stable	horse meat
2.	pig	boar	sow	piglet	pigsty, pigpen	pork
3.	chicken	rooster	hen	chick	coop, henhouse	chicken
4.	sheep	ram	ewe	lamb	sheepcote, sheepfold	mutton, lamb
5.	goat	billy goat	nanny goat	kid	???	goat meat
6.	dog	male dog	bitch	puppy	kennel	dog meat
7.	cat	tomcat	she-cat	kitten	???	meat from a cat
8.	cattle	bull	cow	calf	stable	beef, veal

TERMINY ESPERANCKIE

	Zwierzę	Samiec	Samica	Młode	Miejsce	Mięso
1.	ĉevalo	virĉevalo	ĉevalino	ĉevalido	ĉevalejo	ĉevalaĵo
2.	porko	virporko	porkino	porkido	porkejo	porkaĵo
3.	koko	virkoko	kokino	kokido	kokejo	kokaĵo
4.	ŝafo	virŝafo	ŝafino	ŝafido	ŝafejo	ŝafaĵo
5.	kapro	virkapro	kaprino	kaprido	kaprejo	kapraĵo
6.	hundo	virhundo	hundino	hundido	hundejo	hundaĵo
7.	kato	virkato	katino	katido	katejo	kataĵo
8.	bovo	virbovo	bovino	bovido	bovejo	bovaĵo

Dziękuję. Bez wątpienia dostrzegłeś dużą różnicę pomiędzy kolumną esperancką i jej odpowiednikiem angielskim. Jak sądzisz, którą z tych kolumn uczeń nauczyłby z mniejszym trudem?

Gdyby regularność esperanto ograniczała się zaledwie do jednej lub dwóch cech tego języka, to prawdopodobnie miałaby ograniczone znaczenie. Z uwagi na powszechność występowania regularności w esperanto oraz oczywistą niespójność regularności w angielskim i podobnych językach, wystarczającą wiedzę do płynnego posługiwania się językiem esperanto uczeń może opanować w ciągu jednego lub dwóch lat w zależności od swoich podstaw lingwistycznych, natomiast po tym samym okresie czasu obcokrajowcy uczący się angielskiego lub innych języków wciąż znajdują się w początkowym stadium nauki. Już po roku lub dwóch rozsądnie pilny uczeń esperanto może czytać, pisać i mówić w normalny sposób. Głównym problemem pozostaje rozszerzanie w miarę potrzeb słownictwa. W tym czasie uczący się angielskiego wciąż borykają się z nieregularnościami i idiomami tego języka. Po pięciu latach dalej będą borykać się z tymi nieregularnościami i idiomami.

Tworząc angielską tablicę, musiałem sprawdzić kilka terminów, chociaż jestem rodzimym mówcą angielskiego z trzema dyplomami studiów wyższych i chociaż zawodowo zajmowałem się nauczaniem języka angielskiego. W esperanto nie musiałem sprawdzać żadnego z terminów. Wypisałem je tak szybko, jak mogłem przebierać palcami po klawiaturze.

Gdy jako młody uczeń poznałem znaczenia poniższych przedrostków i przyrostków, mogłem je stosować do każdego nowego rdzenia, który napotykałem, łącznie z "ljam". Oto przedrostki i przyrostki użyte do stworzenia esperanckiej tablicy:

Dla terminów w esperanckiej tabeli można znaleźć kilka synonimów. Na przykład "taŭro" znaczy to samo co "virbovo". Zamiast "ĉevalejo" można powiedzieć "stalo", czyli "stajnia". Jednakże gdy nie znasz słowa "stalo", to jeszcze nic straconego. Jeśli znasz "ĉeval" i "ejo", to możesz je po prostu połączyć, otrzymując dobre, literackie, w pełni dozwolone słowo. Uczącym się angielskiego nie wolno tego robić i wymyślać słów w stylu "horseplace" lub "horsebuilding", nawet jeśli inni by zrozumieli, o co im chodzi.

Podobne postępowanie, które zastosowałem dla ljam, można zastosować do każdego nowego rdzenia. Jedynym wymaganiem jest posiadanie sensu przez utworzone w ten sposób słowa.

La Fakgrupo de
Kemio-Fiziko-Informatiko
en la Unua Liceo Ĝeneraledukada
nomita al Kazimierz Brodziński
en Tarnowo
Str. Piłsudskiego 4
©2026 mag. Jerzy Wałaszek

La materialoj nur por edukada uzado. Ilia kopiado kaj multobligado licas
nur se oni sciigas pri la fonto kaj ne demandas monon por ili.

Bonvolu sendi demandojn al: i-lo@eduinf.waw.pl

Nia edukada servo uzas kuketojn. Se vi ne volas ricevi ilin, bloku ilin en via legilo.

1.	virljamo	=	samiec lamy
2.	ljamino	=	samica lamy
3.	ljamido	=	młode lamy
4.	ljamejo	=	miejsce, w którym trzyma się lamy
5.	ljamisto	=	ktoś opiekujący się lamami
6.	ljame	=	na sposób lamy, jak lama, np. w zdaniu "Ŝi kraĉas ljame" co znaczy "Ona pluje jak lama".
7.	ljama	=	(przymiotnik) lamy, jak w "ljama nutraĵo" co znaczy "jedzenie lamy".
8.	ljami	=	zachowywać się jak lama, np. "Tiu ulo ljamas marŝante". To znaczy "Ten facet zachowuje się w marszu jak lama" lub bardziej zwięźle "Ten facet chodzi jak lama".
9.	ljamo-amanto	=	miłośnik lam.
10.	ljambredisto	=	hodowca lam
11.	ljamposedanto	=	posiadacz lamy
12.	ljamaĵo	=	mięso lamy
13.	ljamolando	=	kraj lam. (To mogłaby być nazwa kraju pochodzenia lam lub nazwa kraju w opowieści dla dzieci lub w bajce).
14.	ljamreĝo	=	król lam (w opowieści).
15.	ljamreĝidoj	=	dzieci króla lam
16.	ljammortigulo	=	zabójca lam
17.	ljamego	=	olbrzymi samiec lamy
18.	ljamegino	=	olbrzymia samica lamy
19.	ljameto	=	lamiątko, młode lamy
20.	ljamaĉe	=	na sposób zgniłej lamy
21.	ljamigi	=	zamieniać (kogoś) w lamę, zlamić, jak w "La malbonega sorĉisto ljamigis sian malamikon". To znaczy "Zły czarownik zamienił w lamę swojego nieprzyjaciela".
22.	ljamiganto	=	ktoś, kto zamienia kogoś w lamę lub tworzy lamy (jak dr Frankenstein tworzył sławnego potwora).
23.	ljamiĝi	=	stać się lamą, zlamieć, jak w "Antaŭ multege da jaroj la praljamoj finfine ljamiĝis". To znaczy "Przed bardzo, bardzo wieloma laty pralamy w końcu stały się lamami".
24.	ljameco	=	cecha bycia lamą

vir–	=	samiec
–in	=	samica
–id	=	młode
–ej	=	miejsce
–aĵ	=	coś zrobione z czegoś innego, jak jedzenie pochodzące z pewnego źródła

Via email:	(se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton:	← Enskribu la vorton ilo , alie la letero malsendiĝos

Rozdział 13: Jedno słowo – wiele słów

La letero al prizorganto de la Edukada Servo