Ten artykuł pomoże ci zrozumieć istotę krytyki w stosunku do języka esperanto. Na chwilę obecną zawiera on jedynie podzbiór obiekcji, o których zdarzyło mi się słyszeć. Muszę stwierdzić, iż moja krytyka dla tego języka zniknęła z chwilą, gdy lepiej poznałem go wraz z kulturą esperancką.

Wielu nowicjuszy w ruchu esperanckim ponosi przesadny entuzjazm; inni z kolei nastawieni są krytycznie do niektórych cech tego języka i próbują go "ulepszać". Do zrozumienia, które z podejmowanych prób są skazane na porażkę, a które mogą odnieść sukces, wymagana jest bardzo dobra znajomość esperanto oraz zasad ewolucji języków. Tego nie osiąga się po zapoznaniu się z gramatyką i wyuczeniu się jakiegoś tysiąca słówek.

Trudno jest obiektywnie spojrzeć na esperanto. Łatwo można pomylić ten język i jego kulturę z propagandą nastawioną na kierowanie zainteresowaniem ludzi.

Dlaczego esperanto nie jest moim ulubionym językiem sztucznym

Esperanto jest bezużyteczne

Względna łatwość

Pokój na świecie

Kosztowny ekwiwalent "naturalnych" języków?

Który język zdominuje świat?

Sztuczny / planowy

Angielski, esperanto i ewolucja

Angielski jest preferowanym językiem na planecie

Wielojęzyczność

Esperanto nie jest międzynarodowe ani neutralne, ponieważ jest zbyt europejskie

Propedeutyczna wartość esperanto

Ile ludzi mówi językiem esperanto?

Sprawa osobistych preferencji

Fonetyka

Słownictwo

Seksizm

Pisownia

Gramatyka

Polityka / religia

Aspekt społeczny

Oryginalne pytania

Gra słów

Nie warte odpowiedzi


Gra słów

(#041) W albumie płytowym grupy Radiohead "OK Computer" widziałem słowa DANĜERA NAJBARAĴO. Co one znaczą?

Można je przetłumaczyć jako: niebezpieczne sąsiedztwo.


(#045) Ŝtono znaczy kamień. Nie rozumiem co znaczy ŝtona.

W języku angielskim przymiotnik ŝtona może znaczyć dowolne z "stony", "made of stone", "made of stones", "like stone" lub być może jeszcze coś.
ŝtona znaczy:  
  1. Zbudowany z kamienia (kamieni): ŝtona  statuo, ŝtona muro,
  2. W przenośni: porównywalny z kamieniem:  ŝtona koro, ŝtona dormo (kamienny sen)
W angielskim stony może oznaczać mnóstwo rzeczy i nie można go przetłumaczyć poprawnie bez kontekstu; to może być ŝtona, ŝtoneca lub kilka innych. Również w esperanto ŝtona nie można tłumaczyć bez kontekstu. Powiedz mi co chcesz powiedzieć po angielsku, a ja przetłumaczę ci to na esperanto. Podaj mi zdanie w esperanto, a przetłumaczę je na angielski (jeśli zrozumiem jego znaczenie).


(#046) Ŝtono oznacza kamień. Lecz w żaden sposób nie można wywnioskować co znaczy odpowiadający mu czasownik ŝtonas, ponieważ nie wiadomo, czy został on wyprowadzony z rzeczownika ("jest kamieniem" przy jednokrokowej konwersji) lub przymiotnikiem (dwa kroki ze znaczeniem w stylu "jest kamienny", "jest z kamienia", jest jak kamień"). Mogłoby to nawet oznaczać "kamieniuje" jako kara za cudzołóstwo.

Wiadomo, że słownikowa postać tego słowa to ŝtono, ponieważ albo się o tym uczyłeś, albo masz normalnie pracujący mózg i odgadłeś, że najbardziej prawdopodobną formą słownikową jest ŝtono.
Ze ŝtono możesz wyprowadzić wiele słów. Rozumienie przyrostków jest istotne. To może ci zająć więcej czasu niż nauka rosyjskiego, ale niezbyt znacząco więcej. Jeśli chcesz mieć szczegółową informację (np. jako lingwista), to polecam [PAGE]. Tam są wyjaśnione przypadki martwiące dziwaków językowych.
Mogę przetłumaczyć ukamienować kobietę winną cudzołóstwa jako : ŝtonumi adultinon (jeśli wolisz wersję Ido: ŝtonumi adultulinon).
Zamienił się w kamień z powodu zaskoczenia może być przetłumaczone jako:  li ŝtoniĝis pro surprizo (li ekŝtoniĝis, jeśli chcesz uwypuklić nagłość sytuacji).
Czy mogę powiedzieć po angielsku mogę powiedzieć: I was stoned by surprise? Nawet jeśli znaczenie wydaje mi się oczywiste (mówię po esperancku i francusku), nie mogę dać głowy, czy w angielskim nie powinienem nauczyć się tutaj innego słowa.
Jako obcokrajowiec trudno mi zdecydować, czy może lepiej byłoby powiedzieć I was lapidated by surprise.
Z drugiej strony w  esperanto wiem, że mogę zastosować ŝtonigi, lecz być może istnieje lepsze słowo lub takowe można ukuć.
Li ŝtonigis sian enirejon ĝis la garaĝo : wyłożył wejście kamieniami aż do garażu.
Lub Floro floras, ŝtono ŝtonas (kwiatek kwitnie, a kamień jest kamieniem).
Można by powiedzieć: "La montojn estis kovritaj per buntaj floroj; nur unu pinto ŝtonis en la suno" : góry pokryte były różnokolorowym kwieciem; tylko jeden szczyt kamienił się w słońcu. Nawet jeśli tego nie da się dosłownie przetłumaczyć, czytając to, widzę odbłyski słońca na nagich skałach wysokiej góry.
Odwodziciele od esperanto powiedzieliby, że spowodowane to jest brakiem precyzji w tym języku, że ludzie muszą sobie więcej wyobrażać. Propagujący esperanto powiedzieliby, że dzięki temu językowi rośnie ci wyobraźnia. Wg mnie, jeśli mówisz jakimkolwiek językiem, to musisz już posiadać wystarczająco dużo wyobraźni. Zobacz na podstawowe zasady tworzenia słów.

 

Don Harlow:

Czasowniki utworzone z rzeczowników często są dwuznaczne; ponieważ nie można stwierdzić, czy są lub czy nie są przechodnie. "ŝtoni" oznacza głównie "i ŝtone" co może posiadać pewną liczbę znaczeń. Z kontekstu zwykle wywnioskujemy, o które z nich chodzi. Ludzie, którzy lubią, aby i miało kropkę a t kreseczkę, nazwą to "błędem" i będą mieli rację (dla siebie).
Ludzie, którzy lubią mnóstwo swobody w możliwości wyrażania siebie, nazwą to "zaletą" i też będą mieli rację (dla siebie).

 

(#131) Czy zaimki względne kończące się spółgłoską są odporne na odmianę przez przypadki? 

Czy, na przykład, rzeczywiście należy mówić mi havas neniomn w znaczeniu "nic nie mam"?
Tak, są. 
Możesz powiedzieć mi havas nenion lub mi havas neniom (w większości kontekstów różnica pomiędzy nimi jest nieznacząca).


(#132) Dziwne, należy używać zaimków względnych przy porównaniu: mi estas tiel inteligenta kiel vi "jestem tak inteligentny jak ty", niż czegoś analogicznego do mi estas pli inteligenta ol vi "jestem bardziej inteligentny od ciebie (niż ty)" co z pewnością byłoby bardziej zrozumiałe i bardziej oczywiste.

Mi estas pli inteligenta, kiel vi jest możliwe, lecz znaczy coś zupełnie innego od ol vi. Znaczy to, że jestem inteligentniejszy (od kogoś, o kim rozmawialiśmy) tak samo jak ty (obaj jesteśmy od tego kogoś inteligentniejsi).
Tiel-kiel
tworzy parę (w polskim tak-jak).  Inne języki także to rozróżniają (holenderski, niemiecki, angielski).
Francuski używa que (aussi intelligent que, plus intelligent que) oraz także używa que jako kiu i ke. Jak oni sobie z tym radzą jest tajemnicą dla wszystkich z wyjątkiem Francuzów. Jednakże nie słyszałem nigdy, aby Francuzi na to narzekali. Odczuwają ulgę, że w esperanto jest inaczej.


(#133) W wyniku odmiany zaimków względnych otrzymujemy jakieś dziwne słowa, takie jak iujn, neniejn; i oczywiście należy powiedzieć kiuj estas ili z zaimkiem względnym w liczbie mnogiej dla "kim oni są?".

odmiana:
ia ian iaj iajn
ial
iam
ie, ien
iel
ies
io ion ioj iojn
iom
iu iun iuj iujn
+ ĉ- t- k- nen-
neniejn
nie jest możliwe (może w fantastyce: nigdzie w wielokrotnych hiperprzestrzeniach).
Kiuj estas ili jest poprawne.


(#065) Jaki cel posiada słowo takie jak post (po) – co jest nie tak z malantaŭ, przeciwieństwem antaŭ "przed"?

Malantaŭ jest lepszym słowem dla "po", jeśli postępuje się zgodnie z zasadami tworzenia słownictwa jak jest zalecane.

Nie ma nic złego z malantaŭ. W rzeczy samej często się go używa.

 

Don Harlow:

Rozróżnienie zwykle dotyczy "miejsca" i "czasu" ("malantaŭ" = z tyłu, "post" = po). Oczywiście pierwotnie można tylko odróżnić przód od tyłu w ruchu, zatem różnica nie ma znaczenia.

 

(#066) Jak powiesz: on przybył po 4-tej godzinie?

Li alvenis post la kvara horo. Zwykle horo się opuszcza: Li alvenis post la kvara: on przybył po 4-tej.

 

Don Harlow:

To jest również sprawa tradycji. Co znaczy "4 godzina"? Nawet w niektórych częściach świata, gdzie mówi się po angielsku (np. służby wojskowe), można również powiedzieć "Li alvenis post la deksesa".

 

(#067) Co znaczy la mia?

Mój, moja, moje. Przykład: Kies libro kuŝas sur la tablo? (Czyja książka leży na stole?) La mia (moja). Po francusku: "le mien".
Mia jest również poprawną odpowiedzią na to pytanie. Zwróć uwagę, że używanie la w esperanto jest bardziej elastyczne niż w innych językach korzystających z przedimka określonego.  Najczęstsze sposoby użycia znajdziesz w [PAGE ]. W sytuacji wątpliwej nie używaj go.


(#062) Nie znajduję znaczenia korzenia deb- używanego do tworzenia słów debato, debeto, debila, debito, debuti.

Bo nie ma korzenia deb-. Wszystkie zacytowane słowa są korzeniami. Również zauważ, że jeszcze nie ma przyrostka -ut, lecz -ato, -eto, -ila, -ito rzeczywiście mogłyby być przyrostkami.
Przy tworzeniu neologizmów należy zwracać uwagę, czy nie kolidują one z istniejącymi rdzeniami.


(#063) Pafilo "strzelba" może oznaczać cokolwiek strzelającego, od pistoletu na groch do działa plazmowego; to jest zbyt pogmatwane.

W rzeczy samej oficjalne słowo dla "działa"– paf-il-ego "wielkie narzędzie do strzelania" jest często odrzucane na rzecz bardziej precyzyjnego słowa kanono.

Niejasność lub precyzja zależy od kontekstu i konieczności. Nie ma żadnego prawa, które zmuszałoby ludzi do większej precyzji niż konieczna. Jeśli weźmie się dowolne słowo w dowolnym języku bez jego kontekstu, staje się ono niejasne. We wspomnianym przykładzie "kanono" jest równie niejasne jak w angielskim słowo "canon" (działo). Jeśli kontekst dotyczy religii, to znaczenie całkiem prawdopodobnie może być inne od "pafilego". Nieoczekiwanie w tekście mówiącym o wojnach religijnych "pafilego" mogłoby być bardziej precyzyjne od słowa "kanono".
Jeśli tekst dotyczy urządzeń medycznych, to słowo "canon" mogłoby posiadać jeszcze inne znaczenie, absolutnie jednoznaczne dla czytelnika.

Mówimy pojęciami abstrakcyjnymi. Myślimy tak samo. Język to abstrakcje. Pracujemy z nimi. Komputery używają abstrakcyjnych języków. Teraz nazywa się je obiektowymi (najbardziej znane to C++, Java). Abstrakcja, jak to słowo sugeruje, jest tylko pewnym przedstawieniem rzeczywistości, przybierającym jedynie niektóre cechy charakterystyczne obiektu, którym się posługujemy. Jakie to cechy: tylko te niezbędne do rozwiązania problemu. Wszystkie pozostałe to balast. Zrozumienie tego jest istotne przed rozpoczęciem mówienia o niejasności i precyzji: samo słowo jest abstrakcją.
Don Harlow:

Również inne języki pozwalają stopniować znaczenie od najbardziej ogólnego do bardzo specyficznego. Na przykład, w angielskim każda broń ręczna może być (i najczęściej jest) określana po prostu jako "gun". Stąd sławny obrazek amerykańskiego rekruta marynarki wojennej, stojącego całkiem nago na placu defilad ze strzelbą na piersiach i za karę krzyczącego w kółko:

"This is my rifle.
   I called it a gun.
   That's why I'm standing
   Bare-ass in the sun!
"
      To moja strzelba.
Nazwałem ją "gun".
Dlatego teraz stoję
Z gołym tyłkiem na słońcu
!


"pafilo" prawie zawsze można używać, ale istnieją inne słowa dla określonych sytuacji (revolvero, fusilo, mitralo, itp.)

 

(#072) Jakie to dziwaczne, że słowo "jeden" ma dwie sylaby, a pozostałe tylko jedną.

To bardzo dziwne. A nawet dziwniejsze jest to, że du, tri, kvar mają kolejno dwie, trzy i cztery litery. Czemu Zamenhof nie poszedł dalej z tym pomysłem tylko zatrzymał się w pół drogi?
Może coś takiego jak: u, du, tru, foru, fajvu, sisesu, zibzevu, etoktaku, nanojnevu, tendisdeku ?
Bardziej na serio: un' du tri kvar kvin... jest możliwe w piosenkach i wierszach.


(#077) Wiele czasów złożonych najprawdopodobniej sprawi kłopot mówiącym np. wieloma językami Azji, które dają sobie dobrze radę z czymś o wiele prostszym.

Dlatego tak wielu ludzi uczy się języka chińskiego. Nie ma powodu, aby się go nie uczyć. Wyszukanie słowa w słowniku chińskim zajmuje trochę czasu, ale cała reszta jest już prosta.
W języku chińskim nie ma imiesłowów przeszłych, ani czasowników, przysłówków, rzeczowników i przymiotników. Czy może być prostszy język?


(#127) System gramatycznych końcówek, przy którym obstaje gramatyka, bez żadnego powodu jest całkiem ignorowany;

Na przykład, końcówka przysłówkowa to teraz -el (ki-el "jak?"), natomiast -e (ki-e "gdzie?") oznacza miejsce.
Poszukaj w innym miejscu zasady odwracalności Ido.
Ta reguła obowiązuje tylko w jedną stronę. Aby utworzyć przysłówek z korzenia, dodaj -e.


(#128) Posiadanie jest wskazywane przez -es; stąd ki-es "czyj" różni się postacią od de "kogo, czego" (używanego z przeczownikami) i -a (używanego z zaimkami).

Daje to trzy różne, niewymienne sposoby wyrażanie tej samej relacji gramatycznej – a dokładnie tę trudność esperanto miało wyeliminować!

Trzy sposoby, o Boże! Czy to jest aż tak nadmiarowe?
kies = de kiu
mia = de mi
Czy wolałbyś kmiesjn librojn vi legis (które z moich książek czytałeś) zamiast zwykłego: kiujn librojn de mi (kiujn librojn miajn) vi legis?
Niestety, k- nie zostało jeszcze podniesione do rangi korzenia.
Być może za kolejne sto lat będzie. W innym miejscu opisałem, jak mógłbyś ten proces przyspieszyć.
Na chwilę obecną korzeniami są: ies, ties, kies, nenies, ĉies.

Ale tak nie jest dla t- k- nen- ĉ-


(#129) Na temat iu, io: raczej bezcelowe rozróżnienie pomiędzy końcówkami -u i -o , które nie mają innych zastosowań.

iu, io to korzenie.


(#087) "moje" jako zaimek  wygląda jak przymiotnik, la mia "to co moje"; czy przypadkiem nie powinien on być rzeczownikiem – la mio?
Niewykluczone, że mógłby również przyjmować formę la mii z końcówką zaimkową lub nawet la miio.

Kies libro kuŝas sur la tablo? (Czyja książka leży na stole?)La mia (moja),  nie musimy już mówić libro, to jest w domysle. Po francusku: "le mien".
Mia jest również poprawną odpowiedzią na to pytanie. Zwróć uwagę, że używanie la jest bardziej elastyczne niż w innych językach używających zaimka określonego. Najpowszechniejsze zastosowania znajdziesz w [PAGE]. W razie wątpliwości, opuść zaimek.
La mio oznacza "ten ja", "moje ego". Inne synonimy: la egoo, la memo.
Zignoruję miio.


(#094) Reguła nr 8 stwierdza: wszystkie przyimki rządzą mianownikiem.  To źle: większość przyimków może w rzeczywistości rządzić również biernikiem; patrz reguła nr 13.

Reguła nr 8:

Wszystkie przyimki rządzą mianownikiem.

Zapomnij o przypadkach, zobacz czym są "pozostałe przypadki", do których odwołuje się reguła nr 2.


(#095) Reguła nr 10, która, co dziwne, jest taka sama jak w języku polskim, nie ma nic wspólnego z gramatyką lub składnią.

Reguła nr 10:

Każde słowo czyta się dokładnie tak jak jest zapisane, nie ma niemych liter.

Czemu "co dziwne" nie była ona taka sama jak w rosyjskim czy angielskim?
Czy tylko w polskim to obowiązuje? Chyba jednak nie do końcaw polskim niektóre wyrazy czyta się inaczej niż są zapisane:
np. woda w studni – woda f studni, jako – japko, przy – pszy...
Jak definiujesz gramatykę?

Difino de gramatiko: scienco pri la lingvaj reguloj. Tuto de la reguloj, kiujn oni devas observi por ĝuste paroli aŭ skribi difinitan lingvon.

 

(#096) Sztywność akcentu powoduje pewne zniekształcenia: dlaczego słowa takie jak nacio "naród" powinny być akcentowane na I zamiast na pierwszym A jak w każdym innym języku zawierającym to słowo?

Po francusku: nationakcent na tion a nie na na.
Co do zniekształceń: photograph, photographer, photographic .
Rosjanie mają te same uwagi do języka polskiego.


(#098) Czy długie słowa posiadają jakiś drugi pomocniczy akcent?

Słowa złożone mogą posiadać akcent pomocniczy na poprzednim temacie wyrazu. Zobacz do [PAGE ].


(#099) Reguła 12 jest bezcelowa i nie robi żadnej praktycznej różnicy w języku: wielokrotne zaprzeczenia są powszechne w wielu językach, na przykład "I don't know nothing" w potocznym angielskim.

Reguła nr 12: Jeśli w zdaniu będzie jedno słowo przeczące, to drugie nie może się pojawić.

Wątpię, czy język potoczny można uważać za regułę.
Co rozumiesz pod pojęciem wiele?
Są języki z jeszcze gorszymi rzeczami niż używanie podwójnych zaprzeczeń. Używają podwójnych potwierdzeń.

 

Na konferencji jeden z mówców powiedział:
"W znanych mi językach większość stosuje podwójne zaprzeczenie do wyrażenia potwierdzenia. Lecz, w przeciwieństwie do reguł matematycznych, nigdy nie znajdziemy takiego języka, który używa podwójnego potwierdzenia do wyrażenia zaprzeczenia."
Wtedy ktoś ze słuchaczy powiedział: "tak tak!?"

 

(#100) Reguła nr 15 nie ma nic do czynienia z gramatyką lub składnią i nie wyjaśnia co robić z obcymi słowami, które zawierają dźwięki nie przypominające żadnego ze stosowanych w esperanto.

Reguła nr 15:  Tak zwane „obce” słowa, tj. słowa wyprowadzone z tego samego źródła w wielu językach, nie podlegają zmianie w języku międzynarodowym poza przystosowaniem do jego pisowni. ― Taka jest ta reguła odnośnie do pierwotnych słów, słowa pochodne są lepiej ukształtowane (od słów pierwotnych) zgodnie z zasadami gramatyki, np. teatr'o, „teatr”, lecz teatr'a, „teatralny”, (nie teatricul'a), itp.


(#101) Niektóre z mniej przewidywalnych tworów Zamenhofa, np. ĝis "aż do" z francuskiego jusque sugerują, że albo zgadujesz, albo zmieniasz je przypadkowo – co raczej powala tezę, że esperanto jest "międzynarodowo rozpoznawalnym" językiem.

Ĝis nie jest słowem międzynarodowym. esperanto to nie Interlingva ani też Vollapük.


(#102) Jedenaście z 16 reguł w "La Fundamento" jest zbędne, a reguły o numerach od 2 do 6 są otwarte na dalsze uproszczenia:

na przykład, czy naprawdę potrzebne są te wszystkie myląco podobne tryby czasów, gdy przysłówki czasowe dały by sobie zupełnie dobrze radę? 
for example, do you really need all those confusingly similar verbal tense forms, when temporal adverbs would do just as well?  (Porównaj walijski rydw i'n wedi siarad "jestem po rozmowie".)
Mowa jest srebrem a milczenie złotem.
La parole est d'argent, le silence est d'or.

A co powiesz na język migowy dla chińskich małp? Czy byłby dość prosty? Założę się, że gdyby go stosować przez 100 lat, to i tak wciąż znaleźliby się ludzie chcący go poprawiać. Zbyt wiele małp by nim już mówiło! (mi pardonpetas!).
Zgadzam się co do jednego: walijski powinno się ożywić. Dalej chłopcy. Cały ruch esperancki was wspiera!


(#103) Masz się trzymać "oficjalnych" afiksów i nie tworzyć własnych w celu uleczenia błędów w tym języku. Mimo to, jak z przyimkami i spójnikami, nikt nigdzie nie ma ostatecznej listy.

Na przykład, [TYE 190-1] podaje 10 przedrostków i 31 przyrostków, ale inne źródła sugerują inną ich liczbę.
Potrzebujesz dobrego odnośnika? Zobacz na [PAGE].
Po 100 latach wydaje mi się, że ktoś już znalazł lekarstwo. Złota zasada: używaj to co istnieje, jest mnóstwo afiksów.
Przy okazji, nie wiedziałem, że TYE (podręcznik angielski Teach Yourself Esperanto) jest "oficjalnym" i ostatecznym źródłem informacji o języku; czy autorzy tak twierdzą? A czy może są takie źródła dla angielskiego? O francuskich nic nie wiem.


(#104) Nie jest oczywiste dlaczego wyprowadzanie wyrazów jest zawsze traktowane jako różne od składania korzeni, skoro afiksy są podniesione do rangi korzeni przez regułę, która twierdzi, że dany afiks może być użyty jako niezależne słowo, gdy zostanie zaopatrzony odpowiednią końcówka gramatyczną.

(na przykład, ar-o to "zbiór"). Wszystkie przeczytane przeze mnie książki jasno stawiają tę różnicę i jestem zmuszony przez grzeczność im ustąpić. Jednak to rozróżnienie jest w praktyce bez znaczenia, a hybrydowy system Zamenhofa lepiej byłoby stąd zastąpić przez pojedynczy zbiór poprawnie rozpoznawalnych korzeni.

-ar/ przyrostek : arbaro (las), arbarego (puszcza), ŝtuparo (schody), ŝafaro (stado owiec), luparo (stado wilków), abelaro (rój pszczół), adresaro (książka adresowa)
aro: zbiór, kolekcja; aro de arboj.
Zaleca się tłumaczenie korzeń+sufix jednym słowem (jeśli takie istnieje w języku docelowym), więc arbaro to las, lecz aro de arboj jest zbiorem drzew.
arigi:
kolekcjonować, zbierać
subaro: podzbiór
superaro: nadzbiór

 

(#105) Wszystkie poniższe afiksy są zbędne i lepiej by je wyrażały osobne słowa.

Jakie słowa?
Ja proponuję :To są osobne słowa, zgodnie z twoją propozycją. Mozna je uzywać niezależnie lub w słowach złożonych. Wynik tej roboty kosmetycznej: żaden. Dokładnie to już mamy i tak działa ten język.

Jedyna uwaga:
w słowniku, zamiast hasła

/  suf

znalazłbyś aĉ/a i wskazówkę, że to słowo może być używane w charakterze przyrostka o tym samym znaczeniu.
Dlaczego tylko to a inne nie? Bo tak! (lecz lepsze wytłumaczenia znalazłbyś w [PAGE]).

Uwagi:
Reiri : iść ponownie, retroiri: iść wstecz. Teraz mam wątpliwości co znaczy iść wstecz; czy to nie to samo co wrócić?
Reskribi : pisać ponownie; respondi: odpowiadać. Lecz jeśli napiszę: mi reskribis al ŝia letero, to sądzę, że zrozumiesz.


(#106) [TYE] utrzymuje, że składnia jest po prostu porządkiem wyrazów; w rzeczywistości jest zbiorem reguł, które mówią co znaczą słowa użyte razem zgodnie z regułami gramatyki.

Przewertowanie źródeł czasami pomaga.
[NPIV ] twierdzi:

sintakso. Parto de la gramatiko, kiu priskribas la regulojn de kombiniĝo de la diversaj lingva unuoj.
frazosintakso. Parto de la sintakso, koncernanta la grupiĝon de propozicioj en frazon.
propoziciosintakso. Parto de la sintakso, koncernanta la rilatojn de la diversaj partoj de propozicio.
vortosintakso. Parto de la sintakso, koncernanta la grupiĝon de vortoj por la esprimado de la sintaksa funkcio.

 

(#108) "jest (pogoda) ciepło" zostało tajemniczo przetłumaczone [TYE 62] jako estas varme.

Co złego z la vetero estas varma? I dlaczego (na którejś stronie) idiomatyczne estas varme al mi jest bardziej typowe od mi estas varma dla "jest mi gorąco"?

la vetero estas varma jest doskonałe.

Również:
estas varme!
varmas!
varma la vetero!

A w zimie mógłbyś powiedzieć:
varmas al mi
varmas min

W każdych warunkach pogodowych mógłbyś powiedzieć
mi varmas
mi estas varma
estas varma mi
estas mi varma!

ale dziewczyna siedząca obok ciebie juz prawdopodobnie to zauważyła, więc nie musisz jej mówić.

Bardziej na serio: vi estas varma w grze może oznaczać, że zbliżasz się do przedmiotu, który należy znaleźć.


(#109) Skoro biernik może zastąpić al, więc estas varme al mi i estas varme min oznacza to samo?

Jeśli tak, to sugeruje to, że pewne kombinacje kategorii gramatycznej i przypadku są równoważne, co z kolei na pewno spieprzy gdzieś jakieś elementy gramatyki.

Tak się dzieje, gdy łączy się niegramatyczne zwroty z mechanistycznymi zasadami.

Estas varme al mi może być uproszczone do estas varme min, lecz mniej dwuznaczne będzie całkowite opuszczenie min: estas varme. Mógłbyś opuścić również estas: varme! Nawet varme mogłoby zostać zastąpione przez: pffft!
Lecz wszystkiego nie opuszczaj, mogłoby być znów zbyt wyraźne.

Nie pieprz zbyt szybko, chyba że mechanika gra.


(#110) Nawet nieszkodliwe zdanie jak mi amas la hundojn jest dwuznaczne; oznacza zarówno "ja lubię psy" w sensie ogólnym jak i bardziej specyficznie "ja lubię te psy".

Nie, nie znaczy tak.
mi amas hundojn, ne katojn : lubię psy, nie koty (ogólnie).
mi amas la hundojn, ne la katojn : lubię te psy, nie te koty (na wystawie właśnie się spotkaliśmy i sobie rozmawiamy o niej, lecz ogólnie mogę nienawidzić psów, a koty kochać).


(#097) Wiele korzeni jest nierozpoznawalne z tego czy innego powodu, jak te, które zachowały taką samą pisownię jak w językach źródłowych i stały się nierozpoznawalne przy wymowie zgodnie z regułami języka esperanto.

słowo     znaczenie    źródło
boato     łódka        angielski (dodane dwie sylaby)
birdo     ptak         angielski (brzmi bardziej jak "beard" broda)
soifo     pragnienie   francuski (brzmi zupełnie inaczej)
ohmo      ohm          niemiecki (H nie jest wymawiane)
komenci   zaczynać     francuski (dostaje /t/)
W esperanto przyjęto: boato, filtri,  fisio, bizo (kąsający wiatr z pólnocy), bitero.
W angielskim również przyjęto: abet, abettor, bite, bit, bitter, bait, beetle, boat. Zauważ, że boat jest całkiem daleko od pierwotnego korzenia i jest prawie całkiem nierozpoznawalne; dzisiaj bardzo niewielu ludzi wie, że boat oznaczało w rzeczywistości po prostu wydrążony pień. To rzeczywiście jest nierozpoznawalne (dla Anglika) w wymowie, ale co dziwne nie dla Francuza znającego trochę angielski. Gdy uczy się języka czytając, to bardziej jest rozpoznawana pisownia od wymowy.|
Te same uwagi dotyczą birdo, soifo, komenci.
Jednak poprawnie jest omo a nie ohmo, prawdopodobnie z powodu trudności wymowy.

Warte uwagi jest to, że, jako osoba mówiąca francuskim, nie razi mnie soifi zamiast sŭafi. Przeciwnie, zakładam, że większość Anglików wolałaby boato od boŭto, ale mogę się mylić, bo Francuzi są bardziej wzrokowcami niż słuchowcami.


(#121) Czy veti monon chevalojn oznacza jednocześnie "stawiać pieniądze na konie" i "stawiać konie na pieniądze" ?

Ani to, ani tamto. Zdanie jest nieprawidłowe. Może być tylko jedno dopełnienie z -n. Je można pominąć, jeśli nie tworzy to dwuznaczności.
Regułą jest: stosuj te środki tak, aby być zrozumiałym.


(#122) Reguły nr 8 i 13 gramatyki oznaczają, że en la domon "do domu" i en la domo "w domu" różnią się w znaczeniu przyimka, lecz wyrażają tę różnicę zmianą rzeczownika.

To rozróżnienie nie rozciąga się na żadne inne rodzaje ruchu: i tak el la domo "z domu" i jeśli złożone przyimki jak de sur "z na" są dozwolone [TYE 50], to co jest źle z całkowicie jednoznacznym al en la domo?

Nic nie jest źle z al en la domo Wydaje się, że masz problemy z końcówką gramatyczną -n.
Lepiej zrozumiesz regułę nr 13, jeśli zmieni się jej brzmienie na:

al en słowo,   al sur słowo, al dowolny przyimek słowo

można zastąpić przez

en słowo-n, sur słowo-n, dowolny przyimek słowo-n.

Ten sposób mówienia jest bardzo powszechny.


(#126) Nie ma przedrostka dla "ten", więc trzeba wstawiać ĉi przed "tamten", aby dostać strasznie nienaturalne ĉi ti-.

Natomiast ważne słowo "teraz", które powinno brzmieć niezgrabnie ĉi tiam, jest właściwie zupełnie dowolnym nun.

La ĉi supra rimarko estas erara (powyższa uwaga jest błędna).
Ĉi rimarko estas erara (Ta uwaga jest błędna)
La ĉi remarko estas erara.
La remarko-ĉi estas erara.
Tiu ĉi remarko estas erara.

Więc masz mnóstwo rozwiązań, jeśli nie lubisz: ĉi tiu remarko estas erara.
Teraz najlepiej tłumaczy się przez nun, lecz bez wątpienia możesz budować bardziej akrobatyczne kombinacje, aby powiedzieć to samo w razie nagłej potrzeby (gdy zapomnisz nun).
Mógłbyś użyć ĉi momente. Słyszałem: dum la tempo kiam mi parolas.

Możesz również mówić: ĉi tie, (lub tie-ĉi), ĉi tiel, ĉi tial, ĉi tio, ĉi tiu, ĉi tia, ĉi ties
Nie potrafię znaleźć sytuacji, w której mógłbym użyć: ĉi tiam, ĉi tiom; nie ma reguły zabraniającej ci tak mówić, ale co to miałoby znaczyć?

nun (niemiecki)
nun (grecki)
nunc (łaciński)
now (angielski)
nu (holenderski, szwedzki)
(islandzki)
nunai (litewski)
nu (Vollapük)

Czy to nazwałeś zupełnie dowolnym?

NEW dało w esperanto następujące słowa:
nova, neo-, nostalgio, nun, novao, novalo, novelo, novico, novokaino.


(#130) Byłoby miło rozróżniać słowa pytające od zaimków pytających niż wpakować je razem pod k- i tworzyć dwuznaczności.

w zdaniach typu Ĉu mi diris al la homo kiu parolis (czy powiedziałem człowiekowi, który mówił lub czy powiedziałem do tego człowieka: kto mówił?)

Tak, byłoby, w angielskim pewnie też.

W esperanto łatwo jest usunąć dwuznaczność:

Ĉu al la homo mi diris : kiu parolis ? Al la homo ĉu mi diris: kiu parolis?
Al la homo kiu parolis, ĉu mi diris?

 

(#135) Końcówka -aŭ pojawia się – zgodnie z moja najlepszą wiedzą- w zaledwie 21 słowach, sugerując, że Zamenhof raz starał się stworzyć nową część mowy o niezdefiniowanym przeznaczeniu i dał sobie z tym spokój nie sprzątając bałaganu.

Wiele z tych słów są zarówno spójnikami jak i przyimkami, lecz niektóre są albo jednym, albo drugim, a kilka autentycznymi przysłówkami i wtedy powinny kończyć się na -e, a jeszcze kilka nie należą do żadnej z tych kategorii.

almenaŭ (przynajmniej)
ambaŭ (oba)
ankaŭ (również)
ankoraŭ (wciąż)
apenaŭ (przynajmniej)
preskaŭ (prawie)
anstataŭ (zamiast)
ĉirkaŭ (około)
laŭ (wzdłuż)
kvazaŭ (jakby)
malgraŭ (pomimo)

(lub)

antaŭ (przed)
baldaŭ (wkrótce)
morgaŭ (jutro)
hieraŭ (wczoraj)
hodiaŭ (dzisiaj)

adiaŭ (żegnaj)

naŭ (dziewięć)

Eble mankas kelkaj kiel graŭ?...

Rzeczywiście trudno jest znaleźć związek pomiędzy tymi słowami i dlaczego Zamenhof zdecydował się utworzyć coś, co wygląda na specjalną kategorię słów. Prawdopodobnie w tej grupie znajdowało się zbyt mało słów, aby usprawiedliwić dla nich wszystkich osobny przyrostek (zgaduję).


(136) Z czasowników sati (nasycać) i flati (schlebiać) tworzy się przymiotniki sata (nasycony) i flata (schlebiający). Czy nie powinno się zamiast nich używać satita i flatanta?

Sati nie znaczy: nasycać, tylko być nasycanym.
Sprawdźmy, jakie hasła są w słowniku:

flati (tr) : se vi volas filinon, flatu la patrinon. (jeśli chcesz córkę, schlebiaj matce)
sata: sata stomako ne lernas volonte
(nasycony brzuch nie uczy się chętnie)

Z tych korzeni można utworzyć:
flata:  flataj vortoj ĉiam belsonas.
(schlebiające słowa zawsze brzmią miło)
sati
(ntr): mi satas, mi sufiĉe manĝis. (jestem nasycony, zjadłem dosyć).

 


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.