Ten artykuł pomoże ci zrozumieć istotę krytyki w stosunku do języka esperanto. Na chwilę obecną zawiera on jedynie podzbiór obiekcji, o których zdarzyło mi się słyszeć. Muszę stwierdzić, iż moja krytyka dla tego języka zniknęła z chwilą, gdy lepiej poznałem go wraz z kulturą esperancką.

Wielu nowicjuszy w ruchu esperanckim ponosi przesadny entuzjazm; inni z kolei nastawieni są krytycznie do niektórych cech tego języka i próbują go "ulepszać". Do zrozumienia, które z podejmowanych prób są skazane na porażkę, a które mogą odnieść sukces, wymagana jest bardzo dobra znajomość esperanto oraz zasad ewolucji języków. Tego nie osiąga się po zapoznaniu się z gramatyką i wyuczeniu się jakiegoś tysiąca słówek.

Trudno jest obiektywnie spojrzeć na esperanto. Łatwo można pomylić ten język i jego kulturę z propagandą nastawioną na kierowanie zainteresowaniem ludzi.

Dlaczego esperanto nie jest moim ulubionym językiem sztucznym

Esperanto jest bezużyteczne

Względna łatwość

Pokój na świecie

Kosztowny ekwiwalent "naturalnych" języków?

Który język zdominuje świat?

Sztuczny / planowy

Angielski, esperanto i ewolucja

Angielski jest preferowanym językiem na planecie

Wielojęzyczność

Esperanto nie jest międzynarodowe ani neutralne, ponieważ jest zbyt europejskie

Propedeutyczna wartość esperanto

Ile ludzi mówi językiem esperanto?

Sprawa osobistych preferencji

Fonetyka

Słownictwo

Seksizm

Pisownia

Gramatyka

Polityka / religia

Aspekt społeczny

Oryginalne pytania

Gra słów

Nie warte odpowiedzi

 

Oryginalne pytania na temat esperanto (dla zaawansowanych w nauce języka)

(137) Co to jest zasada odwracalności?

To jest ważna zasada dla Ido. Tworzenie słów w esperanto nie musi się do niej ściśle stosować.

Francuski filozof Louis Couturat formułuje tę zasadę następująco:

"Każde wyprowadzone słowo musi być odwracalne; to znaczy, jeśli przechodzimy od jednego słowa (w przód) do innego należącego do tej samej rodziny dzięki pewnej regule, musi istnieć możliwość przejścia wstecz od słowa drugiego do pierwszego dzięki regule, która jest dokładną odwrotnością poprzedniej."

Przykłady:

1) gdzie esperanto i Ido mniej więcej są zgodne:
pac/o (pokój) paci nie może znaczyć uspokajać, ponieważ gdyby znaczyło, to postępując odwrotnie wyprowadzilibyśmy paco o znaczeniu uspokojenie. To samo słowo paco nie może jednocześnie znaczyć pokój i uspokojenie.
Możesz zbudować słowo takie jak pacigi (uspokajać) i z niego wyprowadzić pacigo (uspokojenie).
Paciĝi (uspokoić się)  paciĝo (pojednanie )
paci (być w pokoju)
paciganto (pilnujący pokoju)

2) gdzie esperanto i Ido nie są zgodne:

krono (korona),
kroni
nie może znaczyć koronować, ponieważ w takim razie wyprowadzone słowo krono oznaczałoby koronację, a kronilo to byłaby korona.

Więc w esperanto kroni (przechodni) oznacza koronować a kronado będzie znaczyło koronacja. kronilo to byłoby narzędzie używane przy wkładaniu korony na głowę, jakiś rodzaj oprawy na koronę.
Porównaj z tamburo (bęben), tamburi (bębnić), tamburilo (pałeczka do bębna).

Zatem tutaj esperanto widocznie podlegało wpływom języków naturalnych, które używają w podobny sposób te słowa, np. angielski a crown to crown.
Dlaczego esperanto nie przyjęło tego samego rozwiązania co Ido i nie użyło kronizi zamiast kroni oraz kronizo zamiast kronado. Kronizilo byłoby synonimem krono?


Pozostałe podobne przykłady:

Esperanto English French
paco, pacigi, paciĝi peace, to pacify, to make one's peace with paix, pacifier, se réconcillier
salo, sali, saligi salt, to salt,  to make a salt (chemistry) sel, saler, salifier
krono, kroni, crown, to crown couronne, couronner
fripono, friponi rascal,  to swindle (to defraud) fripon, escroquer
gasto, gasti, gastigi guest, to board, to lodge hôte, recevoir l'hospitalité, hébeger
profeto, profeti prophet, to prophesy prophète, profétiser
gudro, gudri tar, to tar goudron, goudronner
kolor, kolori, kolorigi, koloriĝi color, to color, to color, to color couleur, colorer, colorier, se colorer
vesto, vesti, vestiĝi clothe, to clothe, to dress vêtement, vêtir, se revêtir
oro, ori, origi, oriĝi gold, to gild, to gild, to turn a golden color or, dorer, dorer, se dorer
ĝermo, ĝemi germ, to germinate germe, germer
burĝono, burĝoni bud, to bud bourgeon, bourgeonner
floro, flori flower, to flower fleur, fleurir
urini, urino urine, to urinate uriner, urine
nesto, nesti, nestiĝi nest, to make a nest, to nest nid, nidifier, se nicher
fumo, fumi, fumiĝi smoke, to smoke, to steam fumo, fumer, se transformer en fumée
martelo, marteli hammer, to hammer marteau, marteler
najlo, najli, najlizi nail, to nail, to stud clou, clouer, clouter
broso, brosi brush, to brush brosse, brosser
bastono, bastoni stick, to cane bâton, bâtonner
ŝraŭbo, ŝraŭbi, ŝraŭbigi, ŝraŭbiĝi screw, to screw,  to thread, ? vis, visser, fileter, se visser
tamburo, tamburi, tamburilo drum, to drum, drum-stick tambour, battre le tambour, baguette de tambour
kanono, kanoni, kanonigi=kanonizi canon, to cannonade, to canonize canon, canonner/tirer le canon, canoniser
afiŝo, afiŝi placard, to placard affiche/placard, afficher/placarder
broŝuro, broŝuri brochure, to stitch brochure, brocher
formo, formi form, to form forme, former
silabo, silabi syllable, to spell syllabe, épeler
kulpa, kulpi, kulpigi, kulpiĝi guilty, to be guilty of, to accuse s.o. of sth, to become guilty coupable, être coupable de, accuser, se rendre coupable de
 

We wszystkich tych przykładach forma -i będzie się różniła w Ido, gdzie we wszystkich tych przypadkach jest używane -ifar, -igar, -izar, -esar zamiast -ar (co odpowiada esperanckiemu -i).

Dodatkową informację na temat podstawowego problemu systemu tworzenia słów znajdziesz w pracy René Saussure'a Fundamentaj reguloj de vort-teorio en esperanto.


(#142) Jakie jest znaczenie czasowników utworzonych z rdzenia rzeczownikowego?

  1. Narzędzie: praca tym narzędziem
martelo (młotek) marteli  (pracować młotem)
broso (szczotka) brosi (szczotkować)
butono (guzik) butoni (zapinać na guziki)
forko (widelec) forki (nabierać na widelec)
peniko (pędzel) peniki (malować pędzlem)
sabro (szabla) sabri (ciąć szablą)
vipo (bicz) vipi (biczować)
ankro (kotwica) ankri (kotwiczyć)
skurĝo (batóg) skurĝi (batożyć)
tamburo (bęben) tamburi (bębnić)
trumpeto (trąbka) trumpeti (trąbić)
najlo (gwóźdź) najli (wbijać gwoździe)
kateno (łańcuch) kateni (zakuwać w łańcuchy)
ŝraŭbo (śruba) ŝraŭbi (zakręcać śruby)
  1. Użycie jako instrumentu
auto (samochód) auti (prowadzić samochód)
boato (łódź) boati (nawigować)
velo (żagiel) veli (żeglować)
bombo (bomba) bombi (bombardować)
  1. Część ciała: działanie za jej pomocą
fingro  (palec) fingri (używać palca)
korno (róg) korni (bódz)
dento (ząb) denti (gryźć)
genuo (kolano) genui (klęczeć)
frunto (czoło) frunti (stawiać czoło)
ŝultro (ramię) ŝultri (wzruszać ramionami)
dorso (plecy) dorsi (wspierać)
beko  (dziób) beki (dziobać)
  1. Inny obiekt od narzędzia lub części ciała: zaopatrywać w daną rzecz coś lub kogoś
krono (korona) kroni (koronować)
formo (kształt) formi (kształtować)
diplomo (dyplom) diplomi (wydać dyplom)
plumo (pióro) plumi (pokrywać piórami)
vundo (rana) vundi (ranić)
gudro (smoła) gudri (smołować)
truo (dziura) trui (dziurawić)
adreso (adres) adresi (adresować)
doto (posag) doti (wyposażyć)
elektro (elektryczność) elektri (elektryzować)
fero (żelazo) feri (okuwać)
oro (złoto) ori (złocić)
stano (cyna) stani (cynować)
makulo (plama) makuli (plamić)
nomo (nazwisko) nomi (nazywać)
salo (sól) sali (solić)
selo (siodło) seli (osiodłać)
vesto (ubranie) vesti (ubrać)
veneno (trucizna) veneni (otruć)
digo (tama) digi (budować tamę)
ŝtono (kamień) ŝtoni (dostarczać kamieni)
fundamento (fundament) fundamenti (budować fundament)
kupro (miedź) kupri (miedziować)
  1. Działać zgodnie z cechą przedmiotu
bordo (brzeg) bordi (przybijać do brzegu)
pendolo (wahadło) pendoli (wahać się)
flamo (płomień) flami (płonąć)
nesto (gniazdo) nesti (gnieździć się)
limo (granica) limi (ograniczać)
ordo (porządek) ordi (uporządkować)
regulo (reguła) reguli (regulować)
publiko (publika) publiki (publikować)
hejmo (dom) hejmi (zadomowić się)
nombro (numer) nombri (numerować)
kongreso (kongres) kongresi (kongresować)
silabo (sylaba) silabi (sylabizować)
poemo (wiersz) poemi (recytować wiersz)
vorto (słowo) vorti (wysławiać)
fabriko (fabryka) fabriki (fabrykować)
mieno (mina) mieni (robić miny)
formo (forma) formi (formować)
  1. Wytwarzać, produkować 
sumo (suma) sumi (sumować)
floro (kwiat) flori (kwitnąć)
ĝermo (kiełek) ĝermi (kiełkować)
signo (znak) signi (stawiać znak)
fumo (dym) fumi (dymić)
ondo (fala) ondi (falować)
radio (promień) radii (promieniować)
sango (krew) sangi (krwawić)
streko (kreska) streki (kreskować)
  1. Działać, być jak dany obiekt.
estro (kierownik) estri (zostać kierownikiem)
trolo (troll) troli (działać jak troll)
abituriento (absolwent) abiturienti (zostać absolwentem)
mentoro (mentor) mentori (doradzać)
tajloro (krawiec) tajlori (szyć ubrania)
gasto (gość) gasti (gościć)
reĝo (król) reĝi  (królować)
patro (ojciec) patri (ojcować)
mastro (mistrz) mastri (opanować po mistrzowsku)
amiko (przyjaciel) amiki (działac jak przyjaciel)
Cezaro (Cezar) cezari (działać jak Cezar)
dando (elegant, fircyk) dandi (zachowywać się jak elegant, fircyk)
ĉefo (szef) ĉefi (zarządzać)
majstro (wirtuoz) majstri (prowadzić)
tirano (tyran) tirani (tyranizować)
frazisto (piszący mowy) frazisti (pisać mowę)
saĝo (mądrość) saĝi (działać mądrze)
profeto (prorok) profeti (prorokować)
ĉarlatano (szarlatan) ĉarlatani (cyganić)
aktoro (aktor) aktori (grać)
ĝeneralo (generał) ĝenerali (wydawać rozkazy jak generał)

 

(#139) Ĉevalo oznacza konia. Co oznacza ĉevali?

To zależy od kontekstu.

Tricent  bienistoj ĉevalis la aspirantan reĝhon: trzystu właścicieli ziemskich obdarowali koniem pretendenta do tronu (zobacz  4. zaopatrywać coś lub kogoś w...).
Lia armeo ĉevalis al Parizo kaj atendis atakordonon: jego armia przybyła na koniach do Paryża i oczekiwała rozkazu ataku (zobacz 2. użycie jako instrumentu).
Sur iliaj kampoj ĉevalas virinoj: na swoich polach hasają kobiety (zobacz 3. działać jako).
Haltu ĉevali: Przestań udawać konia (zobacz 3. działać jako).


(#143) Jakie jest znaczenie czasowników utworzonych z korzeni przymiotnikowych (-a → -i)?

  1. Przymiotniki opisujące działanie: -a -> -i: działać tak, pracować tak, być tak...
aktiva (aktywny) aktivi (pracować, działać aktywnie)
atenta (uważny) atenti (słuchać uważnie, uważać)
avida (chciwy) avidi (pożądać, łaknąć, pragnąć)
ĉarma (urzekający) ĉarmi (urzekać) 
diligenta (pilny) diligenti (pracować, działać pilnie)
fervora (gorliwy) fervori (zapalić się do czegoś)
kulpa (winny) kulpi (być winnym)
lama (kulawy) lami (kuleć)
laŭta (głośny) laŭti (być głośnym)
prudenta (przezorny) prudenti (działać przezornie)
rapida (szybki) rapidi (spieszyć)
sagaca (sprytny) sagaci (działać sprytnie)
saĝa (mądry) saĝi (myśleć mądrze)
solena (uroczysty) soleni (obchodzić uroczyście)
sovaĝa (dziki) sovaĝi (działać dziko)
sprita (sprytny) spriti (mówić sprytnie)
utila (użyteczny) utili (pracować użytecznie)
  1. Przymiotniki opisujące zachowanie: -a -> -izachowywać się tak...
afabla (uprzejmy) afabli (zachowywać się uprzejmie)
avara (chciwy) avari (zachowywać się chciwie)
bona (dobry) boni ( ... )
malbona (zły) malboni ( ... )
brava (odważny) bravi ( ... )
ĉasta (niepokalany) ĉasti ( ... )
malĉasta (hulaszczy) malĉasti ( ... )
fidela (wierny) fideli ( ... )
fiera (dumny) fieri ( ... )
firma (stały) firmi ( ... )
freneza (szalony) frenezi ( ... )
frivola (frywolny) frivoli ( ... )
furioza (wściekły) furiozi ( ... )
ĝentila (uprzejmy) ĝentili ( ... )
humila (pokorny) humili ( ... )
indiferenta (obojętny) indiferenti ( ... )
intima (intymny) intimi ( ... )
kruda (nieokrzesany) krudi ( ... )
kruela (okrutny) krueli ( ... )
modesta (skromny) modesti ( ... )
muta (niemy) muti ( ... )
naiva (naiwny) naivi ( ... )
nobla (szlachetny) nobli ( ... )
obstina (uparty) obstini ( ... )
pacienca (cierpliwy) pacieni ( ... )
rigida (sztywny) rigidi ( ... )
ruza (chytry, przebiegły) ruzi ( ... )
serioza (poważny) seriozi ( ... )
severa (srogi) severi ( ... )
sincera (szczery) sinceri ( ... )
surda (głuchy) surdi ( ... )
vanta (błahy) vanti ( ... )
  1. Przymiotniki stanu: -a -> -i:  być w stanie ...
ebria (pijany) ebrii (być pijany)
feliĉa (szczęśliwy) feliĉi (być ...)
gaja (wesoły) gaji ( ... )
kvieta (cichy) kvieti ( ... )
laca (zmęczony) laci ( ... )
preta (gotowy) preti ( ... )
sana (zdrowy) sani ( ... )
malsana (chory) malsani (zachorować)
sata (syty) sati (być syty)
malsata (głodny) malsati ( ... )
sobra (wstrzemięźliwy) sobri ( ... )
  1. Przymiotniki, których nie można zaliczyć do jednej z trzech poprzednich grup: -a -> -i : być taki...
egala (równy) egali (równać się, być równym)
fremda (obcy) fremdi (być obcym)
grava (ważny) gravi ( ... )
ĝusta (właściwy) ĝusti ( ... )
identa (identyczny) identi ( ... )
justa (sprawiedliwy) justi ( ... )
kara (drogi) kari ( ... )
konforma (stosowny) konformi (pasować)
nepra (konieczny) nepri (być koniecznym)
plena (pełny) pleni ( ... )
prava (prawy, słuszny) pravi (mieć rację)
malprava (nieprawidłowy) malpravi (nie mieć racji)
propra (własny) propri ( ... )
sama (identyczny) sami ( ... )
simila (podobny) simili ( ... )
sufiĉa (wystarczający) sufiĉi (wystarczać)
valida (prawomocny) validi (być prawomocnym)
vana (daremny) vani ( ... )
  1. Przymiotniki, które mogą być wykorzystane jako czasowniki posiłkowe
ebla (możliwy) ebli (być możliwym do ...)
ema (skłonny) emi (być skłonnym do ...)
inda (godny) indi (wart ...)
inklina (skłonny) inklini (skłaniać się)
kapabla (zdatny) kapabli ( ... )
necesa (konieczny) necesi ( ... )
kuraĝa (odważny) kuraĝi (śmieć)
sufiĉa (wystarczający) sufiĉi (wystarczać)
  1. Przymiotniki wskazujące cechę, która zwykle nie może być wyrażona czasownikiem. Należy używać bardzo oszczędnie.
agrabla (miły, przyjemny) Kiom agrablis tiu gusto al mia lango!
akra (ostry) La glavoj akris en la manoj de atakantoj.
grandega (ogromny) Post eliro al la flankstrato antaŭ ni grandegis la katedralo.
blanka (biały) La domoj blankis malproksime.
flava (żółty) La floroj flavas sur la herbejo.
griza (szary) Liaj haroj jam grizas.
nigra (czarny) Rigardu, io nigras en la angulo.
ruĝa (czerwony) La suno ruĝas okcidente.
blua (niebieski) La ĉielo bluas al ili kiel belega promeso

 

(#144) Jakie jest znaczenie czasowników zbudowanych z przyimka?

  1. przyimek+i= być taki...
antaŭ  (przed) antaŭi (być przedtem)
apud (obik) apudi (być obok)
ĉirkaŭ (wokoło) ĉirkaŭi (otoczyć)
kontraŭ (przeciw) kontraŭi (oponować, przeciwstawiać się)
laŭ (wzdłuż) laŭi (iść wzdłuż)
super (ponad) superi (przewyższać)
anstataŭ (zamiast) anstataŭi (zastąpić)
per (za pomocą) peri (pośredniczyć)

 

(#145) Jakie jest znaczenie czasowników zbudowanych z wyrażenia wykrzyknikowego lub z innych korzeni niż -a -e -i?

  1. Wykrzyknik+i= działać za pomocą... (rzadko:: być ...)
jes  (tak) jesi (potakiwać)
ne (nie) nei (zaprzeczać)
adiaŭ (cześć) adiaŭi (żegnać się)
vivu (wiwat) vivui (wiwatować)
bis (bis) bisi (bisować)
hura hurai (krzyczeć hura)
fi (fuj!) fii (być paskudnym)

 

(#146) Jakie jest znaczenie rzeczowników utworzonych z korzeni przymiotnikowych?

  1. Pojęcie abstrakcyjne z cechą przymiotnika (-o), konkretny przedmiot (-aĵo), cecha (-eco), osoba z daną cechą (-ulo)
bela  (piękny) belo (piękno)
la beloj (belaĵoj) de l'regiono (piękności tego regionu).
ŝia belo (beleco) estis eksterordinara (jej piękno było nadzwyczajne).
mia belo (belulo) estis juna dano (mój piękniś był młodym Duńczykiem).


(#147) Jakie jest znaczenie rzeczowników utworzonych z rdzeni czasownikowych?

Nazwa działania (-ado) lub wynik działania (-aĵo) albo pojęcie abstrakcyjne.
iri  (iść) iro (chód)
konstrui (budować) konstruo (konstruado=budowanie, konstruaĵo=budynek)
ami (kochać) amo (miłość)
pensi (myśleć) penso (myśl)
kulturi (uprawiać) kulturo (uprawa)

 

(#148) Jakie jest znaczenie rzeczowników utworzonych z przyimka?

-o oznacza -aĵo lub -eco
antaŭ (przed) antaŭo (antaŭaĵo=przód), autaŭo (antaŭeco= pierwszeństwo)
ĉirkaŭ (wokół) ĉirkaŭo (ĉikaŭaĵo=otoczenie)
sub (pod) subo (subaĵo=spód)
ekster (poza) ekstero (eksteraĵo=wygląd zewnętrzny)
kun (z) kuno (kuneco=łączność)
sen (bez) seno (seneco=brak, rozłączność)
super (ponad) supero (supereco=przewaga)

 

(#149) Jakie jest znaczenie rzeczowników utworzonych z przedrostka?

Z przedrostka lub zaimka względnego:
mal malo (przeciwieństwo)
eks ekso (ekseco=poprzedniość)
dis diso (diseco=rozłączność)
for foro (foreco=dal)
kial kialo (przyczyna)
kiel kielo (sposób)
 

La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.