Ten artykuł pomoże ci zrozumieć istotę krytyki w stosunku do języka esperanto. Na chwilę obecną zawiera on jedynie podzbiór obiekcji, o których zdarzyło mi się słyszeć. Muszę stwierdzić, iż moja krytyka dla tego języka zniknęła z chwilą, gdy lepiej poznałem go wraz z kulturą esperancką.

Wielu nowicjuszy w ruchu esperanckim ponosi przesadny entuzjazm; inni z kolei nastawieni są krytycznie do niektórych cech tego języka i próbują go "ulepszać". Do zrozumienia, które z podejmowanych prób są skazane na porażkę, a które mogą odnieść sukces, wymagana jest bardzo dobra znajomość esperanto oraz zasad ewolucji języków. Tego nie osiąga się po zapoznaniu się z gramatyką i wyuczeniu się jakiegoś tysiąca słówek.

Trudno jest obiektywnie spojrzeć na esperanto. Łatwo można pomylić ten język i jego kulturę z propagandą nastawioną na kierowanie zainteresowaniem ludzi.

Dlaczego esperanto nie jest moim ulubionym językiem sztucznym

Esperanto jest bezużyteczne

Względna łatwość

Pokój na świecie

Kosztowny ekwiwalent "naturalnych" języków?

Który język zdominuje świat?

Sztuczny / planowy

Angielski, esperanto i ewolucja

Angielski jest preferowanym językiem na planecie

Wielojęzyczność

Esperanto nie jest międzynarodowe ani neutralne, ponieważ jest zbyt europejskie

Propedeutyczna wartość esperanto

Ile ludzi mówi językiem esperanto?

Sprawa osobistych preferencji

Fonetyka

Słownictwo

Seksizm

Pisownia

Gramatyka

Polityka / religia

Aspekt społeczny

Oryginalne pytania

Gra słów

Nie warte odpowiedzi

 

Pisownia języka esperanto

(197) Esperanto nie przyjęło alfabetu opartego na najpowszechniejszej klawiaturze, ponieważ jego twórca nie zdawał sobie sprawy z wpływu przyszłych wynalazków i zaproponował zarówno język jak i alfabet, nad którym nie da się zapanować.

Czy na pewno jesteś na czasie z bieżącym stanem techniki?
Mogę wpisać ĉĝĥĵŝŭ tak szybko jak ch gh hh jh sh uh i rozpoznaję te litery szybciej w czytaniu.
Zalety daszków to:
1° Jedna literajeden dźwięk mowy.
2° Słowa są lepiej rozpoznawalne przy czytaniu.
3° Pisanie ręczne odbywa się szybciej, ponieważ daszki można dodać później.
4° Mogę się podpisać moim pseudonimem Remuŝ bez informowania, że jestem esperantystą.
5° Gdy używam Google do szukania, dostaję lepsze wyniki. Niestety, jest zbyt mało słów z daszkami

W Ubuntu możesz wpisywać te litery i dużo więcej bez potrzeby instalowania czegokolwiek specjalnego. Zatem Zamenhof miał nosa, bo przewidział Ubuntu :-)
Bez względu na rodzaj wymyślonego alfabetu i tak znajdzie się ktoś, kto w swoim systemie pisowni ma inne znaki. Alfabet łaciński był (i wciąż jest) najszerzej znanym, a kilka daszków dodanych przez esperanto nie stanowi żadnych poważnych trudności. Nawet w odeszłej epoce maszyn do pisania można było uzyskać te literki przez proste złożenie dwóch liter (ĉ -> ch, ĝ -> gh, itd.). Poza tym jesteśmy bardzo dumni z naszych drogich "daszków". Są piękne i nadają ortografii unikalny charakter.


(#036) Esperanto używa 6 liter z akcentami, których nie można zapisać za pomocą zwykłej maszyny do pisania.

To poważne upośledzenie; angielski może i jest trudny, ale przynajmniej można w nim pisać na niezmienionej maszynie z alfabetem łacińskim (1). Pomijając fakt, że te dodatkowe litery są po prostu paskudne, musisz się dziwić (2). Oczywiście Zamenhof zamierzał maksymalnie ułatwić swój język w celu jego rozpowszechnienia, ale ile drukarni czy klawiatur właściwie posiada te litery standardowo, albo ile ich było w 1887? (3) (Jeśli o to chodzi, to kiedy ostatnio widziałeś maszynę do pisania w esperanto?) A z punktu widzenia początkującego te "nowe litery, które dla mnie wyglądają staro" mogą jedynie wprowadzać zamieszanie, opóźniając ludzi przy czytaniu i pisaniu.

Te dodatkowe litery otrzymały własne przypisania w systemie znaków Unicode w sekcji łacińskie rozszerzone A;

Ideą Zamenhofa było: jeden dźwięk mowy, jedna litera. Istnieje 28 dźwięków, więc 28 liter. Zatem w alfabecie łacińskim brakuje 2 liter. Zamenhof chciał, aby jego język był łatwo rozpoznawalny. Zdecydował się zastosować litery akcentowane dla 6 dźwięków. Te nowe znaki nie istnieją w żadnym innym języku; są następujące: ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ. Dla tych dźwięków w cyrylicy była jedna litera lub w polskim jedna akcentowana litera lub dwuznak a nawet trójznak. W polskim bardzo podobne dźwięki (głównie spółgłoski) zapisuje się inaczej. Aby je rozpoznać, musisz być Polakiem. Tak przy okazji, polski jest bardziej logiczny od angielskiego, ponieważ te same grupy liter zawsze są wymawiane w ten sam sposób. Zatem przynajmniej czytanie nie sprawia kłopotów obcokrajowcom, co nie zdarza się raczej w angielskim, francuskim, rosyjskim, itd. W tamtych czasach Zamenhof korzystał ze starej maszyny do pisania (wtedy jeszcze nie tak starej), która bez problemów pozwalała pisać po polsku, czesku, francusku, hiszpańsku i w esperanto. Nie mógł przecież przewidzieć, że pewnego dnia pojawią się cudowne, elektroniczne maszyny niezdolne osiągnąć ten sam cel.
Esperanto nie jest jedynym językiem, który ucierpiał z powodu braku międzynarodowości okazywanego przez dużych producentów komputerów. Ich brak zrozumienia dla akcentów wart jest zastanowienia. W końcu problemy te rozwiązał system Unicode.
Don Harlow:
(1) W przeciwieństwie do innych języków na świecie. (Jednakże nie uda ci się stworzyć słownika języka angielskiego na zwykłej klawiaturze; angielscy leksykografowie musieli wynaleźć multum akcentowanych liter do zapisu wymowy, ponieważ alfabet angielski zupełnie się do tego nie nadaje.)
(2) Subiektywnie. Spotkałem ludzi, których wystarczająco zainteresował język esperanto, aby się go uczyć, właśnie z powodu tych "brzydkich" liter.
(3) Z tego co wiem, żaden wydawca, który naprawdę chciał coś opublikować w esperanto, nigdy nie został odstraszony trudnościami w zdobyciu esperanckich liter (poczynając od wydawcy "Unua Libro" w 1887).

Maszyny do pisania po esperancku można było dostać przed nadejściem ery elektronicznej (moi rodzice kupili mi jedną u Sears Roebuckgłównego dostawcy artykułów w Ameryce). W dobie dzisiejszej maszyny do pisania należą do przeszłości, a klawiatury komputerów, bez względu na to co pojawia się na ich klawiszach, nie są zależne od językadecyzja o tym jaka litera została właśnie wpisana leży nie w klawiaturze, ale w łatwo wymiennym oprogramowaniu w samym komputerze. (Klawiatura przesyła jedynie numer określający położenia klawiszanp. 31 oznacza "trzeci rząd, pierwsza kolumna".) To może zostać rozpoznane jako angielskie 'q',  esperanckie 'ĉ' lub chiński znak "qian", zależnie od oprogramowania.

 

(#037) Nie każdy ma zainstalowane czcionki Unicode.

Jeśli nie widzisz tu dodatkowych znaków: ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ, to pewnie nie masz.
Mając to na uwadze, najlepszą rzeczą, którą mogę zrobić do przedstawienia tych dodatkowych znaków w kodzie HTML bez bawienia się we wstawianie wszędzie obrazków jak polecają niektórzy ludzie, jest wykorzystanie ustępstwa Zamenhofa, polegającego na zastąpieniu liter akcentowanych dodaniem litery H po zwykłej literze oraz stosowaniu zwykłego U w miejsce U akcentowanego.

Chociaż system Unicode jest szeroko akceptowany w krajach wykorzystujących alfabet łaciński, w regionach mówiących językiem angielskim użytkownicy mają to gdzieś i zmuszają resztę świata do stosowania dwuznaków zamiast liter akcentowanych.

Raz miałem następującą rozmowę z moim amerykańskim kolegą. Spytał mnie:

Zwróć uwagę, że we francuskim użycie akcentów może być czasami delikatne. Zapominanie o nich lub ich złe użycie demonstruje brak wykształcenia. W esperanto ludzie są bardziej tolerancyjni.


(#038) Nie używam Unicode. Jak mam pisać esperancki tekst za pomocą mojej angielskiej klawiatury?

Jako alternatywę Zamenhof zaproponował zapis tych liter jako ch, gh, hh, jh, sh i u, co w zasadzie nie jest złe, lecz w kilku słowach może wywołać nieco zamieszania.
Kolejność sortowania jest inna niż przy akcentach, lecz nie jest to główny problem. Inne systemy mogą być do przyjęcia w zależności od okoliczności: cx, ^c, zatem jest dużo swobody i na pewno nie będzie to przyczyną świętej wojny.

Akademia esperanto potwierdziła swoje stanowisko:
La Akademio de esperanto konfirmas sian pozicion, jam esprimitan en 1982, ke la ortografio de esperanto, kiel ĝi estas prezentita en la Fundamento de esperanto, konformas perfekte al la karaktero de la lingvo, kaj ke neniu ŝanĝo estas necesa aŭ dezirinda.

Nur kiam la cirkonstancoj ne permesas uzi la ĝustajn supersignojn, kaj kiam pro apartaj bezonoj la Fundamenta anstataŭa skribsistemo (ch, gh, hh, jh, sh, u) ne estas oportuna, oni povas anstataŭigi la supersignajn literojn per aliaj signoj aŭ signokombinoj. Tian anstataŭigon, kiam ĝi estas nura teknika rimedo, ne celanta reformon de la ortografio de esperanto, kaj kiam ĝi neniel kaŭzas konfuzon, oni ne rigardu kiel kontraŭ-Fundamentan.


(#039) Jeśli stosuje się zapis ch, gh, hh, jh, sh, to niektóre słowa są trudne do przeczytania.

W celu ułatwienia odczytywania tekstów dla początkujących, mógłbyś pisać:

dis'haki, mis'harmonio, bush'harmoniko, rugh'hautulo, flug'haveno, ghis'hejma, gas'hejti, dis'heligi, kurac'herbo,  spic'herbo, ternig'herbo, garagh'herso, etc...

Dla zaawansowanych czytelników nie jest to konieczne. Podział wyrazów dokonywany jest nieświadomie.


(#040) Niektórzy ludzie wolą zaznaczać wszystkie akcenty za pomocą kolejnej litery X, co daje w wyniku najmniej atrakcyjny sposób rozwiązania problemu, który w ogóle nie powinien występować. Dlaczego?

Maniacy komputerowi wolą stosować zapis cx, gx, hx, jx, sx i ux. Pozwala to odbiorcy wiadomości globalnie przetworzyć tekst esperancki na tekst klasyczny z akcentami bez niespodzianek. Ponieważ teksty esperanckie często są dwujęzyczne, jest to lepsze rozwiązanie od zapisu ch. Zapis x nie nadaje się zbytnio do tekstów francuskich.
Więcej o tych zapisach dowiesz się tutaj: http://www.wikipedia.org.


(#042) Uważam, że zapis chirkauajhoj lub gorzej cxirkauxajxoj jest bardzo brzydki. Wolałbym tcirkawajoy.

Na przykład: La  xoristoy ne catis la xornitcon de la predjeyo kaj detsidis kanti hodiaw en la djardeno. Esperantysta prawdopodobnie zrozumiałby to bez wyjaśnienia.

Rzeczywiście, zrozumiałem natychmiast:  la  ĥoristoj ne ŝatis la ĥorniĉon de la preĝejo kaj decidis kanti hodiaŭ en la ĝardeno. Bardzo dobrze. Jest tego setka więcej.

Każdy pamięta historię jednego faceta, który kupił z drugiej ręki maszynę do pisania, na której nie działał klawisz q. Ale mu nie zależało, bo pisał po esperancku. Później zaczęły psuć się jeden po drugim inne litery, ale on zastępował je innymi. Zadziwiające jak wiele liter można usunąć, a treść wciąż da się odczytać.

Zanim zaczniesz reformować alfabet, powinieneś nauczyć się języka. Twoja ocena tego co brzydkie lub piękne zmieni się, a wtedy prawdopodobnie dojdziesz do wniosku, że nie ma potrzeby nic reformować.
Zawsze możesz zaproponować ulepszenie, ale wcześniej powinieneś przestudiować już istniejące zapisy. Ja użyłbym zapisu najbardziej zbliżonego do Pin-Yin. Został on wynaleziony przez esperantystę i jest całkiem dobry dla chińskiego.
Następnie będziesz potrzebował przekonać Atatürka (Mustafa Kemala), aby wymusił na esperantystach zmianę ich alfabetu. Ponieważ esperantyści są bardzo niechętni wszelkim poprawkom, to mało prawdopodobne, że uda ci się znaleźć jakiegoś Atatürka wewnątrz tego ruchu.
Jedynym twoim wyjściem jest stanie się jakąś podziwianą i błogosławioną figurą, którą wszyscy chcą naśladować: długo oczekiwanym Mesjaszem. Jeśli odejdziesz od "La Fundamento", to spodziewaj się odrzucenia przez twoich własnych ludzi. Powodzenia w twojej krucjacie!

Uwaga: proszę nie przesyłać do mnie żadnych komentarzy przeciw temu zapisowi. Nie mam z nim nic wspólnego. Mam nadzieję, że jego autor poważnie przebadał wszystkie konsekwencje. Ale nie jestem ekspertem w fonetyce. Używam jedynie zdrowego rozsądku (prawdopodobnie zniekształconego przez esperanto).


(#043) Większość niezdarnych dźwięków w esperanto wiąże się z akcentowanymi literami, które przedstawiają dźwięki nieznane w wielu nie-słowiańskich językach.

Nie zdawałem sobie sprawy, że angielski jest językiem słowiańskim. To prawda, że zarówno angielski jak i esperanto zawierają w swoim słownictwie prawie taką samą ilość słów pochodzących z rosyjskiego.
Wymowa dyskusyjnych dźwięków jest również taka sama jak w rosyjskim:
ĉ
 jak w which
ĝ jak w journal
ĥ jak w loch
ĵ jak w measure, pleasure, treasure, azure, itd...
ŭ jak w whisky
ŝ jak w shut up fool! You don't even know English (zamknij się głupcze! Nawet nie znasz angielskiego).



La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.