Ten artykuł pomoże ci zrozumieć istotę krytyki w stosunku do języka esperanto. Na chwilę obecną zawiera on jedynie podzbiór obiekcji, o których zdarzyło mi się słyszeć. Muszę stwierdzić, iż moja krytyka dla tego języka zniknęła z chwilą, gdy lepiej poznałem go wraz z kulturą esperancką.

Wielu nowicjuszy w ruchu esperanckim ponosi przesadny entuzjazm; inni z kolei nastawieni są krytycznie do niektórych cech tego języka i próbują go "ulepszać". Do zrozumienia, które z podejmowanych prób są skazane na porażkę, a które mogą odnieść sukces, wymagana jest bardzo dobra znajomość esperanto oraz zasad ewolucji języków. Tego nie osiąga się po zapoznaniu się z gramatyką i wyuczeniu się jakiegoś tysiąca słówek.

Trudno jest obiektywnie spojrzeć na esperanto. Łatwo można pomylić ten język i jego kulturę z propagandą nastawioną na kierowanie zainteresowaniem ludzi.

Dlaczego esperanto nie jest moim ulubionym językiem sztucznym

Esperanto jest bezużyteczne

Względna łatwość

Pokój na świecie

Kosztowny ekwiwalent "naturalnych" języków?

Który język zdominuje świat?

Sztuczny / planowy

Angielski, esperanto i ewolucja

Angielski jest preferowanym językiem na planecie

Wielojęzyczność

Esperanto nie jest międzynarodowe ani neutralne, ponieważ jest zbyt europejskie

Propedeutyczna wartość esperanto

Ile ludzi mówi językiem esperanto?

Sprawa osobistych preferencji

Fonetyka

Słownictwo

Seksizm

Pisownia

Gramatyka

Polityka / religia

Aspekt społeczny

Oryginalne pytania

Gra słów

Nie warte odpowiedzi

 

Słownictwo języka esperanto

(#270) To oburzające, że trzeba zapamiętać trzy różne rdzenne słowa do wyrażenia pojęcia edytowania: redakt-, redaktor-, redakci-. Co gorsza, wszystkie te trzy formy są w powszechnym użyciu.

To nie jest pojedynczy przypadek. esperanto posiada trzy różne słowa do wyrażenia pojęcia "więzienie": malliberejo, karcero, prizono. Wszystkie te trzy słowa (lub ich gramatyczne formy) pojawiają się w ostatnim wydaniu Monato. Nawiasem mówiąc, Monato nie jest magazynem literackim. To tylko magazyn z wiadomościami.

Nie ma potrzeby zapamiętania wszystkich trzech sposobów wyrażania tego pojęcia, jeden jest zupełnie wystarczający. Zapamiętaj słowo "redakti", z którego będziesz mógł utworzyć: redaktado, redaktejo, redaktilo, redaktisto, redaktistaro, ĉefedaktistoredaktaĵo, redaktanto, redaktistara, fuŝredkatanto, misredaktaĵo itd. itd... po prostu używając typowych przedrostków i przyrostków.
Na szczęście, ponieważ ludzie potrafią zapamiętywać pasywnie mnóstwo słów, dobry pisarz ma mnóstwo słów do swojej dyspozycji w celu unikania męczących powtórzeń. Angielski uważa się za łatwy język, nie dlatego że ma mało słów, lecz ponieważ Europejczycy mogą używać słów, które najlepiej pamiętają, ponieważ są one podobne do słów w ich języku ojczystym.
To samo tyczy się słowa "prizono" (więzienie). W esperanto można wyrażać się na wiele różnych sposobów, zatem masz wybór przy pisaniu bardzo zrozumiale, ograniczając swoje słownictwo do 900 rdzeni.


(#191) Wielu krytyków języka esperantotwierdziło, że Zamenhof wziął doskonale dobre słowa z łaciny, francuskiego, niemieckiego i angielskiego, po czym przekształcił je niejasno i nie do poznania.

1) Wiele słów jest zepsutych w wielu językach.

Jako przykład popsucia słowa weźmy słowo esperanckie: albatroso (po angielsku: albatross. po czesku : albatros. po francusku: albatros. po niemiecku: Albatros, po hiszpańsku: albatros, po węgiersku: albatrosz, po holendersku: albatros, po polsku: albatros, po portugalsku: albatroz, po rosyjsku: альбатрос, po słowacku: albatros, itd.).
Słowo przyszło do tych języków z greckiego: καδος (kados) oznaczającego wazę. Zostało zdeformowane najpierw przez arabski (al + quādūs = waza), później przez portugalski: alcatruz  (noria, koryto, żłób), jeszcze raz przez portugalski: alcatraz (mewa); przez hiszpański : alcatraz; i na koniec przez francuski: albatros. Duża liczba słów została tak zdeformowana, ale kogo to obchodzi?
Zauważyłeś, że to słowo esperanckie jest dosyć podobne do słów występujących w wielu innych językach (nawet rosyjskim). Zwykle słowo esperanckie jest bliższe oryginału niż jego odpowiednik angielski.
Zbadaj słowa w http://remush.be/etimo/etimo.html a stwierdzisz, że to właśnie angielski zepsuł słowa dużo więcej niż esperanto. Słowo esperanckie jest bardziej międzynarodowe, ale to nie jest tak ważne.

2) Najważniejszym jest sposób budowania słów w esperanto przez dodawania do rdzenia przedrostków lub przyrostków. To sprawia, że esperanto jest tak potężnym i giętkim językiem.

Dla nieświadomego czytelnika może to wyglądać jak zepsucie słów przez dziwne elementy.
Zobaczmy na kilka przykładów ze słowami bovo (wół); porko (świna, wieprz, prosiak); ĉevalo (koń, zapisywany chevalo, jeśli nie masz na swojej klawiaturze znaku ĉ); koko (drób); anaso (kaczka), do których można dodawać dalsze afiksy:
-ino: końcówka formy żeńskiej; tj. bovo wół ― bovino krowa. Zgadnij, co może znaczyć porkino, ĉevalino, kokino, anasino.
-ido: potomek, młode; tj. bovo wół ― bovido cielę. Zgadnij znaczenie: porkido, ĉevalido, kokido, anasido.
vir-: płeć męska: tj. bovo wółvirbovo byk, buchaj. zgadnij: virporko, virĉevalo, virkoko, viranaso.
-aĵo: wytwór lub cecha; tj. malnova stary ― malnovaĵo staroć;  frukto owoc ― fruktaĵo coś zrobione z owoców: bovobovaĵo wołowina. Zgadnij: porkaĵo, ĉevalaĵo, kokaĵo, anasaĵo.
-ejo: miejsce ; bovobovejo (przegroda w oborze). Zgadnij: porkejo, ĉevalejo, kokejo, anasejo.
-et: zdrobnienie; tj. ridi śmiać się ― rideti uśmiechać się (zauważ, że esperanto rozróżnia pomiędzy -et a -id). Zgadnij: boveto, porketo, ĉevaleto, koketo, anaseto.
-aro: zbiór; tj. arbo drzewo ―  arbaro las; ŝtupo stopień ― ŝtuparo schodybovo bovaro stado wołów. Zgadnij: porkaro, ĉevalaro, kokaro, anasaro.
-: przyrostek oznaczający lichy stan. Zgadnij: bovaĉo, porkaĉo, ĉevalaĉo, kokaĉo, anasaĉo.
itp.

Mógłbyś to potraktować jako psucie słów. Rzeczywiście jest tu potrzebny trening, aby rozpoznawać różne części słowa, ale zadziwi cię pojemność swojego mózgu.

Spróbujmy:
bovo (wół); bovino (krowa) bovido (cielak); virbovo (byk); bovaĵo (wołowina); bovidaĵo (cielęcina); bovejo (obora); bovinejo (obora dla krów); bovaro (stado wołów); virbovido (byczek)
ĉevalo (koń): ĉevalino (klacz)ĉevalido (źrebak); ĉevalidino (źrebaczka); virĉevalo (ogier); ĉevalajo (konina); ĉevalejo (stajnia); ĉevaleto (kucyk); ĉevalaro (stado koni); ĉevalaĉo (szkapa)
porko (świnia); porkaro (stado świń)porkejo (chlew); porkido (prosiak); porkidaro (pomiot maciory); porkino (maciora); virporko (knur)
koko (drób); kokido (kurczak); virkokido (kogucik); kokidaĵo (mięso z kurcząt); kokidaro (wylęg); kokideto (kurczę); kokino (kura); kokinejo (kurnik); virkoko (kogut)
anaso (kaczkagatunek); anasino (kaczka); anasido (kaczątko); viranaso (kaczor)
itd... itd... itd...


(#178) W esperanto nie można wyrazić wszystkich koniecznych pojęć... nieprawdaż?

Każdy język z rzeszą mówiących rozwinie wewnątrz struktury swoich reguł środki do wyrażania wszelkich niezbędnych pojęć. Dzisiaj można wyrażać wszystko co konieczne po angielsku, chińsku i suahili. Być może nie można było wyrazić wszystkiego 26 lipca 1887 roku (dzień, w którym z druku wyszedł pierwszy podręcznik języka esperanto), ale pod koniec tej dekady już bez problemów można było. Może nie będziesz w stanie wyrazić dzisiaj wszystkich niezbędnych pojęć w językach Interlingua, Loglan, klingońskim czy Quenyaale jeśli któryś z nich lub wszystkie stworzyłby odpowiednio liczną populację mówiących, to uwierz mi, mógłbyś.


(#176) W esperanto brakuje technicznego słownictwa, aby nadawał się na nowoczesny język... nieprawdaż?

Don Harlow:
Czy oczekujesz, że grupa ludzi mająca obsesję na punkcie tego języka w jakiś sposób przegapiłaby techniczne słownictwo? W esperanto znajdziesz prawdopodobnie najlepsze leksykony techniczne wśród języków o podobnym poziomie używanianawet nie muszę ich porównywać.

Możesz nawet znaleźć w sieci darmowe słowniki techniczne (np. u nas: mniejszy online i większy komputerowy). Wystarczy w Google wpisać hasło "esperanto technical dictionary". Sprawdź słowniki Pilgera nazw ssaków i owadów lub dowolny z ostatnich trzech słowników terminologii informatycznych, jeśli posiadasz system TeX i drukarkę laserową, to zalecam wydrukowanie ostatniej wersji słownika Pokrovskiego (1700+ haseł z odpowiednikami po angielsku, ilustrowany).

 

(#219) Powiedz mi, dlaczego konfederacja narodów mówiących wieloma językami miałaby rozważać, czy język używany jedynie przez około 150.000 ludzi na całym świecie nadawałby się na język podejmowania decyzji w specyficznych i złożonych problemach, skoro on nawet nie posiada odpowiednich do tego słów.

A mógłbyś mi przedstawić kilka takich przykładowych słów, które istnieją w trzech lub czterech głównych językach, a brakuje ich w esperanto?
Bo ja nie znam żadnego.

(#157) Esperanto nie posiada słownictwa, terminologii technicznej, ustalonej tradycji i seksapilu języka angielskiego.

W języku esperanto istnieje taka reguła: jeśli znaczenie jakiegoś słowa jest znane międzynarodowo, to jest to słowo dla esperanto. Zostanie ono zapisane przy użyciu alfabetu esperanckiego i powinno być łatwo rozpoznawalne w kontekście.
Jeśli dla tego określenia istnieje wiele kandydatów, to zostanie wybrane to najbardziej międzynarodowe. Dzisiaj najczęściej będzie to słowo angielskie. Wcześniej było to słowo francuskie. To z tego powodu mnóstwo technicznych słów w angielskim ma pochodzenie francuskie.
Myślę, że zgadniesz znaczenie słowa sputniko [ спутник ] nawet bez kontekstu, a zrozumiesz również powód dostosowania jego pisowni.
Tworzenie nowych słów jest prawdopodobnie łatwiejsze w esperanto niż w angielskim ze względu na giętkość tego języka, która pozwala tworzyć nowe pojęcia na bazie już istniejących korzeni. Obecna tendencja zmierza w kierunku tego rozwiązania.


(#165) Jestem pewny, że w esperanto brakuje terminów prawniczych, tak ważnych dla UE.

Jestem również pewny, że brakuje mu nowoczesnych pojęć.

Problem terminów prawniczych nie jest problemem słownictwa, lecz różnych koncepcji systemów sądownictwa.
Tłumaczenie tych pojęć z jednego języka na drugi przyprawia o ból głowy. Zapytaj zawodowych tłumaczy.
Jedynym sposobem stworzenia tutaj porządku jest wykorzystanie języka esperantoi zdefiniowanie w nim całkowicie nowej terminologii.

Nowoczesne pojęcia są lepiej stosowane w esperanto niż w innych językach.
Angielski posiada szczególnie zwariowany system tworzenia nowych pojęć.

Jeśli jakieś słowo jest znane międzynarodowo, to po prostu zapisuje się je zgodnie z pisownią esperancką.
Chyba zrozumiesz takie słowa jak "sputniko, cunamo, bonsajoblogo, spamo...".
Lecz przywłaszczanie nie jest jedynym sposobem tworzenia nowych pojęć. Zalecaną metodą jest wykorzystywanie istniejących korzeni i dodawanie do nich przedrostków lub przyrostków.


(#251) Udało mi się znaleźć tajemniczo duży słownik esperancki.

Taki tajemniczy słownik można sobie łatwo zamówić przez UEA na PIV.
Nosi on tytuł PIV (Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto), ma 1265 stron, 17 000 haseł, kosztuje 87 €, lecz w języku takim jak esperanto nigdy nie można być "Plena" czyli "pełny". Obecnie PIV jest dostępny w Internecie.
Innym "pełnym" słownikiem jest Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto, 1677 stron, 160 000 haseł, cena 112.50 € (WÖRTERBUCH).
Jeszcze inny raczej "pełny" : Vocabolario italiano-esperanto, autor Carlo Minnaja, 1438 stron., cena 57 € (Vocabolario).
Bardzo dobry: Grand dictionnaire Français-Espéranto, 939 stron, 32 000 haseł, cena 48 € (Dictionnaire).
W naszym serwisie jest do pobrania słownik esperancko-polski i polsko-esperancki, ponad 70 tys. haseł, darmowy, elektroniczny (Windows, nie Linux).
Idealnie PIV powinien zawierać wszystkie hasła spotykane w innych słownikach, ale wtedy musiałby być znacznie większy.
Nie znalazłem żadnego "pełnego" słownika angielsko-esperanckiego (nawet w połowie pełnego). Muszę przy tłumaczeniach posiłkować się francuskim lub holenderskim, aby osiągnąć najlepszy wynik.
Coś powinno się zrobić dla anglojęzycznych, którzy sądzą, że w esperanto brakuje słów, a tym czasem brakuje twórców słowników.


(185) Jednym z głównych powodów, dla którego esperanto jest trudne, jest jego nadmiernie rozbudowane słownictwo.

Masz rację. Słownictwo jest olbrzymie.
Aby mówić całkiem płynnie musisz znać około 2500 podstawowych słów (zobacz na http://www.xs4all.nl/~pilger/breo-au8.htm) i reguły do utworzenia dziesięć razy więcej słów.
Jeśli używasz słów z poza tej listy, to na ciebie spada odpowiedzialność upewnienia się, że twój rozmówca cię rozumie.
Jeśli mówisz do zebrania, to musisz zachować nawet większą ostrożność.
Jeśli piszesz, to możesz założyć, że twoi czytelnicy będą posiadali dostęp do odpowiedniego słownika. W sieci jest słownik online w fazie budowy pod adresem http://reta-vortaro.de/revo/.
Jeśli piszesz dla dzieci, to prawdopodobnie zmniejszysz podstawowe słownictwo do około tysiąca słów.
Esperanto jest tak trudne jak chcesz, żeby było, ale twoim celem jest bycie zrozumiałym przez wielu.


(#163) Zawsze są nowe słowa, które najpierw pojawiają się w językach naturalnych. Zatem kto będzie decydować, które z nich zostaną zaadoptowane w esperanto?

Na przykład: poproś Niemca o jego mobile. Nie zrozumie. Poproś o jego handy, a będzie wiedział, o co ci chodzi.

Wiele słów można użyć na określenie przenośnego telefonu, takich jak telefon kieszonkowy, urządzenie tam-gdzie-ty, czy jeszcze coś bardziej śmiesznego, o czym właśnie pomyślałeś.
Interesujące byłoby dowiedzieć się jakiego słowa używają Chińczycy, ponieważ oni bardzo dobrze czują język. W esperanto, skoro mówi nim wielu różnych ludzi, można oczekiwać, że ktoś gdzieś znajdzie wspaniałe słowo na opisanie tego urządzenia.
Powszechnym słowem jest "poŝtelefono", ale "portebla telefono" też będzie dobre. "poŝfono" mogłoby zostać łatwo zaakceptowane przez społeczność. Poŝo (wymawiane poszo) oznacza "kieszeń".
Ogólnie słowo powinno być rozumiane bez kontekstu; mobile i handy nie są.
Oczywiście, gdy angielski zaproponuje dobre rozwiązanie, to będzie również do przyjęcia w esperanto.


(#120) Słowa esperanckie są bardziej zmienione w pisowni i końcówkach od ich etymologicznych wyrazów pokrewnych niż ma to miejsce w niektórych innych językach pomocniczych

To sprawia, że niektóre słowa esperanckie są bez nauki mniej rozpoznawalne przez tych, którzy są już zaznajomieni z wyrazami pokrewnymi. Na przykład angielskie  quarter (ćwiartka) , włoskie quarto,  w Interlingua quarto, w esperanto kvarono; również angielskie/francuskie pollution (zanieczyszczenie), w Interlingua pollution, w esperanto poluado (esperanckie polucio jest wyrazem mylącym (dla anglików!) o znaczeniu "mimowolny wytrysk, polucja"). Krytyka ta, stojąca pozornie w opozycji do poprzedniej krytyki, sugeruje głównie, że język z brakiem neutralności do bycia językiem światowym, taki jak esperanto czy Interlingua, może pomimo to funkcjonować jako powszechny język regionalny; do tego celu rozpoznawalne słowa pokrewne mogą dawać korzyści (byłaby to również korzyść w języku światowym pod warunkiem, że słowa takie zostałyby przejęte z dużo bardziej rozpowszechnionych języków źródłowych).

W ostatecznym rachunku można się kłócić, że te zmiany utrzymują wewnętrzną spójność języka esperanto. Aby to zilustrować, porównaj angielskie: two, twenty, one half, one twentieth, four, forty, a quarter, one fortieth z  esperanto: du, dudek, duono, dudekono, kvar, kvardek, kvarono, kvardekono. Jako kontrargument do zarzutów, że esperanto ma tendencje eurocentryczne, można twierdzić, że te zmiany pokazują, iż esperanto nie jest zamierzenie eurocentryczne.
Don Harlow:

Pierwotnie "polucio" oznaczało zarówno "skażenie" jak i "nocny wytrysk nasienia", a technicznie wciąż znaczy (to nie jest, mówiąc technicznie, wyraz podobny o innym znaczeniu); po prostu duża większość mówiących językiem esperanto chyba uznała, że obcięty korzeń czasownikowy "polu'" jest bardziej użyteczny dla bardziej powszechnego znaczenia. Zgadza się to zarówno z prawem Zipf'a (które twierdzi, iż krótsza forma będzie ogólniej częściej występowała przy powszechnym użyciu) jak i z etymologią słów takich jak "pollution", w których końcówka -TION po prostu oznacza rzeczownik pierwotnie utworzony z czasownika (co w esperanto zwykle robi się przez zamianę końcówki -i na -o lub w niektórych przypadkach, gdy trzeba, również przez dodanie przyrostka -ad-).

 

(#123) Jakimi zasadami kierował się Zamenhof przy definiowaniu słownictwa w esperanto?

Don Harlow:
Każdy morfem powinien posiadać określone zastosowanie i znaczenie, a gdy takie morfemy zostaną połączone, to wynik powinien się równać sumie części.
To jest podstawowa struktura tak zwanych języków "izolujących", chociaż nie wiadomo, czy to pojęcie było znane Zamenhofowisądzę, że bardziej zainspirowały go tzw. "kody telegraficzne".
 

(#164) Angielski i francuski posiadają tysiące wspólnych słów, tak samo języki romańskie, itd...

Każdy ignorant mówiący językiem rosyjskim zna już od początku 2000 słów (pochodzących z wchłonięcia przez język rosyjski słów z innych krajów europejskich).

Jeśli chcesz się dowiedzieć, co to za wspólne słowa, kup słownik esperancki lub idź do witryny http://www.uni-leipzig.de/esperanto/voko/revo/ (jest w trakcie budowy).
Zadziwiające jest odkrycie jak wiele rdzeni jest takich samych w różnych językach i jak ich znaczenie zostało zmienione. Również odwiedź  http://remush.be/etimo/etimo.html (w trakcie budowy... )

Jak napisałem, już znasz 80% języka esperanto(dotyczy anglojęzycznych). Nie nadaje się on do nauki, jeśli szukasz czegoś baaardzo egzotycznego.


(#044) W "La Fundamento" Zamenhof wyjaśnia metody tworzenia nowych słów, ale nie podaje żadnych reguł, które pomogłyby mi rozpracować, co te słowa powinny oznaczać. To zaskakujące pominęcie w języku, który uważa się za "logiczny" i "precyzyjny".

  1. Niepisaną zasadą jest: czytelnik (lub słuchacz) powinien posiadać wystarczająco informacji, aby zrozumieć nowoutworzone słówko. Może otrzymać ją z kontekstu. Pisanie jest oczywiście dużo trudniejsze od mówienia do kogoś, kto stoi przed tobą.
  2. Drugą niepisaną zasadą jest: to, co konieczne, musi wystąpić, a co zbędne, należy opuścić. Zwróć uwagę, że w Ido nie wolno opuszczać tego, co zbędne. W esperanto kontekst ustala co jest konieczne, a co nie.
Umiejętność tworzenia nowych słów przychodzi z praktyką. Chińczycy, Niemcy, Holendrzy potrzebują mniej czasu od Anglików czy Francuzów. Po pewnym czasie robi się to bez myślenia.
Don Harlow:

Istnieją dwa sposoby tworzenia nowych słów:

  1. Złóż razem już istniejące morfemy. W takim przypadku słowo znaczy to, co ogłasza. Jeśli wciąż masz pytania, spójrz na kontekst (bez kontekstu słowa pojawiają się tylko w spisie w słownikach, a tam powinny być dalsze wskazówki do pomocy. Jeśli ich brak, to prawdopodobnie i tak nie musisz wiedzieć, co dane słowo znaczy).
  2. Twórz nowe słowa przez zapożyczenia z innych języków (lub w razie konieczności wymyślając je). W takim przypadku potrzeba dodatkowego wyjaśnienia, co zwykle podaje się w słowniczku na końcu książki, a tak jest również w przypadku innych języków.

 

(#138) Czemu esperanto nie przyjęło takiego samego rozwiązania jak w Ido i nie używa kronizi zamiast kroni oraz kronizo zamiast kronado?

Kronizilo byłoby synonimem krono?
Czy w esperanto pojawiły się wpływy z innych języków naturalnych, które stosują crown i to crown w tym przypadku.

Zgodnie z zasadami tworzenia słów w języku esperanto krono mogłoby też oznaczać koronację w niektórych kontekstach, a koronę w innych, lecz podstawowe znaczenie jest jasne jak słońce i znaczenie koronacja jest rzadkie jak śnieg w lecie na pustyni.
Zgadza się, że w "La Fundamento" nie podano żadnej jawnej reguły, która wyjaśniałaby znaczenie możliwych do zbudowania słów.
Ale to nie znaczy, że takich reguł nie ma. Są to reguły wypracowane przez używanie języka.


(#140) Jeśli Ido jest lepsze od esperanto, to jak to się stało, że ma mniejszą liczbę użytkowników od esperanto?

Głównym problemem z Ido jest to, że istnieje ono jedynie jako odpowiedź na przypuszczalne słabości esperanto. Tak przynajmniej twierdzą jego zwolennicy już od stu lat. Szukają adeptów wśród esperantystów twierdząc, że Ido jest ulepszoną wersją esperanto. Zapominają o całej reszcie świata. Nic dziwnego, że nie odnieśli wielkiego sukcesu.
Zwolennicy Ido oczekiwali masowej dezercji esperantystów, ale to się nie stało, mimo ich usilnych starań. Wszystkie ich argumenty zostały po prostu zignorowane, co nawet wywołało jeszcze większą złość na esperanto.
Cała ta energia mogłaby zostać użyta na potwierdzenie wartości tego, co już mamy.

 

(#141) Jakie są podstawowe reguły tworzenia słów?

Zanim będziesz mógł wyprowadzać słowa z dowolnego korzenia, musisz wiedzieć, czy ten korzeń jest z natury rzeczownikowy (ŝton'o "kamień"), czasownikowy (vid'i "widzieć") lub przymiotnikowy (blank'a "biały").
Dla większości słów jest to oczywiste. Przypadki wątpliwe musisz sprawdzić w słowniku.
W przypadku korzeni czasownikowych musisz również wiedzieć, czy korzeń jest przechodni lub nieprzechodni.

Poczytaj więcej na temat
wyprowadzenie na -i  z -a  -o przyimek wykrzyknik
wyprowadzanie na -o z -a -i   przyimek przedrostek
wyprowadzanie na -a z ( -e  -i -o )
wyprowadzanie na -e z ( -a -i -o )


(#056) Dziwne słowo złożone hejmeniri jest dokładnie przykładem niezręcznego i niejasnego słowa złożonego, które esperantyści uważają za Dobry Pomysł.

Tak, rzeczywiście, tak właśnie lubię. To dobry pomysł. Nigdy nie przyszło mi do głowy, że słowo to jest niejasne. Teraz, gdy to powiedziałeś, zastanawiam się, czy z moim mózgiem wszystko w porządku. Zwariowane, nieprawdaż? Być może jednak język zmienia mózg (jeszcze jeden argument na rzecz hipotezy Sapira-Whorfa).


(#057) Przysłówki utworzone z partykuł są nieprzewidzianym elementem gramatyki.

Skąd masz wiedzieć, że "skończywszy pracę poszedł do domu" będzie fininte la laboron, li hejmeniris ? To kolejny przykład na korzyść sprytu przed jasnością wypowiedzi; coś jak li finis la laboron kaj iris al hejmo jest dużo bardziej zrozumiałe.

Jeśli uważasz, że jest bardziej zrozumiałe, używaj to. Będzie zupełnie dobrze. Lecz jeśli chcesz wyrazić się super jasno, to może powinieneś powiedzieć:  Li finis la laboron, kaj poste, li iris al la hejmo, chyba że ten ktoś wykonał te dwie czynności w tym samym czasie. Ale "fininte la laboron, li hejmeniris" jest ogólnie uważane za lepszy styl wypowiedzi niż "li finis la laboron kaj iris al (la, sia) hejmo".

Również mam wątpliwość, czy ten ktoś nie wróci jutro i nie będzie kontynuował swojej pracy, zatem czy on rzeczywiście finfinis (zakończył), czy jedynie interrompis (przerwał) la laboron ? Być może równie dobre byłoby li haltis la laboron por iri hejmen  jak i około 100 innych sposobów, z których mógłbyś wybrać.
W esperanto, podobnie jak w innych językach, możesz być tak ścisły jak chcesz.
Skąd wiedziałeś, co znaczy fininte la laboron, li hejmeniris? Oczywiście, bo nauczyłeś się tego ze swojego podręcznika.
Uwaga: powinieneś ostrożnie używać słów takich jak przysłówek. Przysłówek jest przybliżeniem tego czym jest -e. Tutaj lepszym określeniem byłby dokonany imiesłów przysłówkowy.


(#064) Nieobecność żadnych reguł rządzących tworzeniem słów w esperanto oraz żadnych wskazówek do znalezienia znaczenia wyników oznacza, że w praktyce twierdzenia o "sile ekspresji" słownictwa esperanckiego są w rzeczywistości zachętą do używania inteligencji kosztem jasności.

"Gdy w esperanckiej książce natchniemy się na słowo ĝistiamajn i uda nam się wywnioskować, że oznacza ono 'poprzedni' i jest złożeniem następujących elementów: ĝis [...] 'aż do', tiam wtedy, -a końcówka przymiotnikowa, -j liczba mnoga, -n biernik, to nie można się powstrzymać od zadania sobie pytania, czy faktycznie taka mądrość jest konieczna w języku pomocniczym, aby go tworzyły tak dowolnie wybrane elementy. Po co ktoś miałby to używać w znaczeniu "poprzedni", skoro system tworzenia słów pozwala na coś takiego jak antaŭajn? Nie jest to ładne, ale przynajmniej przejrzyste.

Zwróć uwagę, że poprzednio i aż do wtedy nie są synonimami. Bez kontekstu wspomnianego przykładu nie jest możliwe rozsądzić, czy antaŭajn mogłoby być użyte zamiast ĝistiamajn. Mogę jedynie potwierdzić, że takie słowo jak ĝistiama(jn) jest natychmiast rozumiane przez esperantystę bez żadnego zastanowienia. Początkujący może mieć kłopoty z jego poprawnym rozbiorem. Lecz nigdy nie zostaje się zbyt długo początkującym, chyba że ktoś tego chce. Aby osiągnąć te umiejętności, początkujący powinien czytać uproszczone teksty. Mamy do dyspozycji przecież mnóstwo historii napisanych dla podstawowego poziomu opanowania języka.
W podręcznikach zapisano by ĝis'tiam'a'j'n w celu pokazania wszystkich elementów. To paskudnie wygląda, ale pomogłoby ci w fazie nauki. Gdy się już oswoisz z językiem, możesz zacząć czytać przegląd Monato, lub cokolwiek innego.
Powyższa uwaga napłynęła prawdopodobnie od początkującego, który nie jest w stanie przeczytać bez słownika nawet Kontakto.
Ci, którzy potrzebują reguł do tworzenia słów, powinni zapoznać się ze słowami tworzonymi przez innych. Kilka dobrych przykładów i typowy rozum powinien wystarczyć.
Don Harlow:

Znów sprawa stylu. Każdy chętny do używania "antaŭa" może to robić. (Istnieją jednak drobne różnice w znaczeniu; "ĝistiama" sugeruje coś, co istniało aż do omawianej chwili; "antaŭa" sugeruje coś, co istniało wcześniej, lecz niekoniecznie aż do omawianego momentu w czasie. Jeśli ten niuans nie ma znaczenia, używaj jednego z nich wg woli).

 

(#134) Nie wymienione w gramatyce, lecz w każdym razie fundamentalne dla języka, są 45 słowa "korelatywne", które tworzy się przez połączenie jednego z 5 przedrostków z 9 rodzajami końcówek; 

To na pierwszy rzut oka jeden z najlepszych pomysłów Zamenhofa, i wygląda wystarczająco sprytnie, aby przekonać niektórych esperantystów, że doświadczają jakiś oznak geniuszu; lecz proste i przejrzyście oczywiste frazy jak de tiu "tego", tia ejo "to miejsce", itd. byłyby lepsze niż dowolnie wybrane słowa, które nie mają nic do czynienia z resztą tego języka.

Te słowa korelacyjne są bardzo dziwnym przypadkiem i zasługują na więcej uwagi. Zauważ: ties=de tiu (należący do tego), tiu ejo (to miejsce), tie (tam), tia ejo (takie miejsce).
Są one rzeczywiście fundamentalne.. Wyglądają na łatwe do zapamiętanie, lecz nie są.
ia
ial
iam
ie
iel
ies
io
iom
iu
Tia
Tial
Tiam
Tie
Tiel
Ties
Tio
Tiom
Tiu
Kia
Kial
Kiam
Kie
Kiel
Kies
Kio
Kiom
Kiu
Ĉia
Ĉial
Ĉiam
Ĉie
Ĉiel
Ĉies
Ĉio
Ĉiom
Ĉio
NENia
NENial
NENiam
NENie
NENiel
NENies
NENio
NENiom
NENio

Zacznijmy od iu
iu: ktoś
kiu: kto
tiu: ten, ta, to
ĉiu: każdy, każda, każde
neniu: nikt

Teraz łatwe: io
io: coś
kio: co
tio: to
ĉio: wszystko
nenio: nic

Widzisz ukrytą regułę? Idźmy dalej z ie:
ie: gdzieś
kie: gdzie
tie: tam
ĉie: wszędzie
nenie: nigdzie

Teraz gdy wiesz, że iam oznacza kiedyś, możesz zbudować pozostałe cztery:
iam: kiedyś
kiam: kiedy
tiam: wtedy
ĉiam: zawsze
neniam: nigdy ies: oznacza czyjś (zwróć uwagę, że często nie można jednym słowem przetłumaczyć tego, co uda ci się stworzyć w esperanto)
ial: z jakiegoś powodu
ia: jakiś

Ile czasu, jak myślisz, zajmie ci spamiętanie tego? 15 minut?
Po prostu musisz zapamiętać pierwszy wiersz i jedną kolumnę, i to jest to!

A oto niespodzianka. Nie działa to tak łatwo, gdy mówisz i masz szybko wyjść z odpowiednim słowem. Proces myślowy wykorzystujący tę tabelę w celu wybrania odpowiedniego słowa jest zbyt wolny.
To daje nam pojęcie jak działa nasz mózg albo inaczej jak on nie działa.
W rzeczywistości musimy wyuczyć się tych słówek tak, jakby nie były od siebie zupełnie zależne.
Zabiera to tyle samo czasu, co przy nauce np. francuskich słówek: quelque chose (coś); quoi (co); cela (to); tout (wszystko); rien (nic). Teraz masz pojęcie o niezbędnym czasie nauki.
To samo odnosi się do nauki przedrostków i przyrostków (chociaż mniej trudne).
Po pewnym (zmiennym) czasie nadchodzi cud: mózg się przystosowuje i zostają stworzone bezpośrednie połączenia, a ty zaczynasz tworzyć słowa nawet o tym nie myśląc.
Ten proces już u ciebie wystąpił, gdy byłeś młody, mogłeś zrozumieć wszystko, lecz nie byłeś w stanie otworzyć ust w celu wydobycia choćby pojedynczego zdania.
To bardzo nieprzyjemne uczucie, gdy się rozumie, o co pytają, ale nie potrafi się odpowiedzieć. Myślę, że esperanto jest językiem, który to uczucie da ci jeszcze raz.
Zalecenie: aby się szybko uczyć, ucz się całych zdań, a nie tylko korzeni czy pojedynczych słów. Przykłady:
Pli bona io ol nenio (lepsze coś niż nic)
Saĝulo scias ion, sed neniu scias ĉion, (mędrzec coś wie, lecz nikt nie wie wszystkiego)
Tiu ĉi ĉapitro havas intereson nur historian, se ĝi havas ian. (ten rozdział ma jedynie wartość historyczną, o ile ma jakąś)


(#152) Esperanto zostało zatrute przez frankofonów. Francuski niezbyt dobrze nadaje się tworzenia nowych słów ze starych.

W angielskim nie ma problemów z połączeniem znaczeń freeze (zamrażać) i dry (suszyć) w celu utworzenia "freeze-dried coffee" (liofilizowana kawa). We francuskim nie można połączyć congeler z sécher, zatem jako liofilizowanego używany jest termin pochodzący z greckiego lyophilisation.

W angielskim (i w esperanto) można łączyć ‘self’ (się) z ‘teach’ (nauczać) w celu otrzymania “self-taught” (uczony samodzielnie), lecz we francuskim nie można; znów Francuzi odwołują się do greckiego i używają słowa autodidact. Więc frankofoni wprowadzili zupełnie niepotrzebne słowo aŭtodidakto do esperanto.

Zatem dla prawie każdego pojęcia, które mozna wyrazić przy pomocy podstawowego esperanto – i stąd zrozumiałego przez kogoś, kto nauczył się podstawowych korzeni słów – występuje w tym języku dodatkowo słowo pochodzenia łacińskiego lub greckiego. Słowa te nie stanowią problemu dla wykształconych frankofonów, ponieważ brane są głównie z francuskiego, ale dla wszystkich innych są koszmarem.

Synonimem "lyophilisation" jest "cryodessiccation". Można by się kłócić, czy to właśnie angielski nie został zatruty przez francuski, który również wywarł duży wpływ na inne języki. Jednakże esperanto nie jest ani francuskim, ani angielskim. Używa tego samego systemu co holenderski (i wiele innych języków) przy tworzeniu nowych słów.
W esperanto "liofilizo" można używać obok "kongel-sekigo" lub "frostsekigo".  "Liofilizo" również występuje w próżni, więc po angielsku lepszym terminem powinno być vacuum-freeze-drying.

Słowa takie jak "autodidact",  "autodidactic" również są obecne w języku angielskim i używa się ich z tych samych powodów co we francuskim lub w esperanto, nawet jeśli nie są absolutnie konieczne. We francuskim, bardziej niż w angielskim, uważa się za bardzo zły styl używanie tego samego słowa dwa razy.

 


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.