Rozdział 13: Jedno słowo – wiele słów

Mam zamiar nauczyć się teraz nowego rdzenia esperanckiego. Wybaczcie mi na chwilę, gdy pójdę poczytać trochę po esperancku. Gdy znajdę rdzeń, którego znaczenia nie będę znał, poszukam go w słowniku i zaraz wrócę. Poczekajcie.

 

* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *

Już! Mam nadzieję, że nie trwało to zbyt długo. Nowym rdzeniem, którego właśnie się nauczyłem, jest ljam, co oznacza długoszyje, czteronożne zwierzę, znane w polskim pod nazwą "lama", a w angielskim i hiszpańskim pod nazwą "llama". Teraz muszę jedynie dodać końcówkę rzeczownikową –o i oto jest nowe słowo esperanckie ljamo, którego właśnie się nauczyłem.

W rzeczywistości, jako doświadczony esperantysta, nauczyłem się dwudziestu dwóch nowych słów, ponieważ mogę swobodnie łączyć rdzeń ljam z innymi powszechnymi morfemami, takimi jak przedrostki i przyrostki, które już znam. Stąd już znam, bez potrzeby szukania w słownikach, jak nazywa się cielak lamy, jak nazywają się samce, samice, miejsce, gdzie się je trzyma, ludzie je hodujący itd. Oto te dwadzieścia dwa nowe słowa, które od razu znam po nauczeniu się nowego rdzenia ljam:

 

 1. virljamo = samiec lamy
 2. ljamino = samica lamy
 3. ljamido = młode lamy
 4. ljamejo = miejsce, w którym trzyma się lamy
 5. ljamisto = ktoś opiekujący się lamami
 6. ljame = na sposób lamy, jak lama, np. w zdaniu "Ŝi kraĉas ljame" co znaczy "Ona pluje jak lama".
 7. ljama = (przymiotnik) lamy, jak w "ljama nutraĵo" co znaczy "jedzenie lamy".
 8. ljami = zachowywać się jak lama, np. "Tiu ulo ljamas marŝante". To znaczy "Ten facet zachowuje się w marszu jak lama" lub bardziej zwięźle "Ten facet chodzi jak lama".
 9. ljamo-amanto = miłośnik lam.
10. ljambredisto = hodowca lam
11. ljamposedanto = posiadacz lamy
12. ljamaĵo = mięso lamy
13. ljamolando = kraj lam. (To mogłaby być nazwa kraju pochodzenia lam lub nazwa kraju w opowieści dla dzieci lub w bajce).
14. ljamreĝo = król lam (w opowieści).
15. ljamreĝidoj = dzieci króla lam
16. ljammortigulo = zabójca lam
17. ljamego = olbrzymi samiec lamy
18. ljamegino = olbrzymia samica lamy
19. ljameto = lamiątko, młode lamy
20. ljamaĉe = na sposób zgniłej lamy
21. ljamigi = zamieniać (kogoś) w lamę, zlamić, jak w "La malbonega sorĉisto ljamigis sian malamikon". To znaczy "Zły czarownik zamienił w lamę swojego nieprzyjaciela".
22. ljamiganto = ktoś, kto zamienia kogoś w lamę lub tworzy lamy (jak dr Frankenstein tworzył sławnego potwora).
23. ljamiĝi = stać się lamą, zlamieć,  jak w "Antaŭ multege da jaroj la praljamoj finfine ljamiĝis". To znaczy "Przed bardzo, bardzo wieloma laty pralamy w końcu stały się lamami".
24. ljameco = cecha bycia lamą

 

Ups!! Zapędziłem się za daleko. Nie zatrzymałem się na numerze dwadzieścia dwa. Okazuje się, że znam od razu nie dwadzieścia dwa słowa, lecz dwadzieścia cztery. Muszę uważać, bo jeszcze wymyślę dalsze.

Właściwie nie istnieje jakaś określona granica co do ilości nowych słów, które automatycznie znam za każdym razem, gdy opanuję nowy rdzeń esperancki. To jeden z głównych powodów, dlaczego esperanto jest tak potężnym językiem, nawet dla tych, którzy znają jedynie, powiedzmy, 1000 morfemów. Po nauce każdego nowego morfemu mogą oni automatycznie utworzyć dziesięć, dwadzieścia, trzydzieści lub więcej nowych słów. Dlatego nie ma ustalonej odpowiedzi na pytanie "ile słów jest w esperanto?"

Niektóre z moich ljamovortoj (słów z lamą) są do użytku tylko dla kogoś piszącego bajkę o lamach. Jednakże w praktyce wiele z tych słów jest bardzo użyteczne, np. słowa dotyczące samca, samicy, młodego, miejsca trzymania tych zwierząt oraz, być może, mięsa z tego zwierzęcia.

Obcokrajowcy uczący się angielskiego nie zawsze mają tyle szczęścia. Muszą osobno nauczyć się tych różnych słów. Muszą nauczyć się, że młode konia nazywa się "colt", a młode kury to "chick" itd.

Spójrzmy na tablicę niektórych wyrażeń po angielsku, a następnie tych samych wyrażeń w esperanto, które dotyczą nazw samców zwierząt, samic, młodych itd.

Zanim to zrobimy, chciałbym podkreślić, posiadanie tylu osobnych słów do nauki nie jest wadą języka angielskiego. Dla rodzimych mówców nie jest wielkim problemem nauczenie się tych słów. Różne słowa, jak te umieszczone w poniższej tablicy, dostarczają poczucia indywidualności i bogactwa słownictwa, co z pewnością nadaje szczególną fakturę językowi. Jednakże, gdy ktoś dysponuje ograniczonym czasem na naukę międzynarodowego języka pomocniczego, ten rodzaj bogatego, nieschematycznego słownictwa przyczynia się do dużego przeciążenia w nauce. Ten sam rodzaj przeciążenia doświadcza obcokrajowiec uczący się indonezyjskiego, gdy musi opanować ten cały fascynujący i bogaty w niuanse system zaimka osobowego ty, lub przeciążenia doświadczanego przez ucznia języka kantońskiego, gdy uczy się on wyrażania słów za pomocą różnych tonów.

Oto tablica, najpierw angielska, a później esperancka:

 

TERMINY ANGIELSKIE
  Zwierzę Samiec Samica Młode Miejsce Mięso
1. horse stallion mare colt stable horse meat
2. pig boar sow piglet pigsty, pigpen pork
3. chicken rooster hen chick coop, henhouse chicken
4. sheep ram ewe lamb sheepcote, sheepfold mutton, lamb
5. goat billy goat nanny goat kid ??? goat meat
6. dog male dog bitch puppy kennel dog meat
7. cat tomcat she-cat kitten ??? meat from a cat
8. cattle bull cow calf stable beef, veal

 

TERMINY ESPERANCKIE
  Zwierzę Samiec Samica Młode Miejsce Mięso
1. ĉevalo virĉevalo ĉevalino ĉevalido ĉevalejo ĉevalo
2. porko virporko porkino porkido porkejo porko
3. koko virkoko kokino kokido kokejo koko
4. ŝafo virŝafo ŝafino ŝafido ŝafejo ŝafo
5. kapro virkapro kaprino kaprido kaprejo kapro
6. hundo virhundo hundino hundido hundejo hundo
7. kato virkato katino katido katejo kato
8. bovo virbovo bovino bovido bovejo bovo

 

Proszę, poświęć chwilkę na przyglądnięcie się kolumnom w obu tabelach.

 

* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *
* * * * *

 

Dziękuję. Bez wątpienia dostrzegłeś dużą różnicę pomiędzy kolumną esperancką i jej odpowiednikiem angielskim. Jak sądzisz, którą z tych kolumn uczeń nauczyłby z mniejszym trudem?

Gdyby regularność esperanto ograniczała się zaledwie do jednej lub dwóch cech tego języka, to prawdopodobnie miałaby ograniczone znaczenie. Z uwagi na powszechność występowania regularności w esperanto oraz oczywistą niespójność regularności w angielskim i podobnych językach, wystarczającą wiedzę do płynnego posługiwania się językiem esperanto uczeń może opanować w ciągu jednego lub dwóch lat w zależności od swoich podstaw lingwistycznych, natomiast po tym samym okresie czasu obcokrajowcy uczący się angielskiego lub innych języków wciąż znajdują się w początkowym stadium nauki. Już po roku lub dwóch rozsądnie pilny uczeń esperanto może czytać, pisać i mówić w normalny sposób. Głównym problemem pozostaje rozszerzanie w miarę potrzeb słownictwa. W tym czasie uczący się angielskiego wciąż borykają się z nieregularnościami i idiomami tego języka. Po pięciu latach dalej będą borykać się z tymi nieregularnościami i idiomami.

 Tworząc angielską tablicę, musiałem sprawdzić kilka terminów, chociaż jestem rodzimym mówcą angielskiego z trzema dyplomami studiów wyższych i chociaż zawodowo zajmowałem się nauczaniem języka angielskiego. W esperanto nie musiałem sprawdzać żadnego z terminów. Wypisałem je tak szybko, jak mogłem przebierać palcami po klawiaturze.

Gdy jako młody uczeń poznałem znaczenia poniższych przedrostków i przyrostków, mogłem je stosować do każdego nowego rdzenia, który napotykałem, łącznie z "ljam". Oto przedrostki i przyrostki użyte do stworzenia esperanckiej tablicy:

 

   vir–       =    samiec
–in = samica
–id = młode
–ej = miejsce
–aĵ = coś zrobione z czegoś innego, jak jedzenie pochodzące z pewnego źródła

 

Dla terminów w esperanckiej tabeli można znaleźć kilka synonimów. Na przykład "taŭro" znaczy to samo co "virbovo". Zamiast "ĉevalejo" można powiedzieć "stalo", czyli "stajnia". Jednakże gdy nie znasz słowa "stalo", to jeszcze nic straconego. Jeśli znasz "ĉeval" i "ejo", to możesz je po prostu połączyć, otrzymując dobre, literackie, w pełni dozwolone słowo. Uczącym się angielskiego nie wolno tego robić i wymyślać słów w stylu "horseplace" lub "horsebuilding", nawet jeśli inni by zrozumieli, o co im chodzi.

Podobne postępowanie, które zastosowałem dla ljam, można zastosować do każdego nowego rdzenia. Jedynym wymaganiem jest posiadanie sensu przez utworzone w ten sposób słowa.

 

Rozdział 14: Czy w esperanto można wyrażać uczucia?


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.