Rozdział 12: Zdolności ludzkiego umysłu w tworzeniu schematów

Umysł człowieka w sposób naturalny rozpoznaje i stosuje schematy. Naturalnie grupuje obiekty wg ich kategorii.

Przez długi czas pewien telewizyjny program edukacyjny wykorzystywał te zdolności umysłu w prostej grze, w której dzieci oglądające go były proszone o wskazanie rzeczy nie pasującej do pozostałych.

Pokazywano im obrazki czterech obiektów i proszono o odgadnięcie, który z nich nie pasuje do pozostałych. Oto typowe przykłady:

 

   1    widelec nóż mysz łyżka
2 słoń róża pies tygrys
3 samochód łódka żaglówka parowiec

 

Nawet małe dzieci, nie umiejące jeszcze czytać, mogą poradzić sobie z tym zadaniem. Mogą wybrać mysz jako nie pasującą do widelca, noża i łyżki; różę jako nie pasującą do słonia, psa i tygrysa.

Taka zdolność rozpoznawania, które przedmioty pasują do siebie, a które nie, które przedmioty posiadają powiązane ze sobą podobieństwa, a które nie, jest istotna dla procesu ludzkiego myślenia. Gdy moje własne dzieci były bardzo małe, dawałem im małe zagadki, podobne do tych powyżej. Stawiałem im również proste pytania porównawcze, dając trzy przedmioty i pytając, jaki mógłby być przedmiot czwarty. Prawdopodobnie znasz takie pytania z testów. Pytanie porównawcze z testu szkolnego może wyglądać następująco:

 

Paryż : Francja     Londyn : ?

 

Z kilku możliwych odpowiedzi uczeń powinien wybrać "Anglia", ponieważ skoro Paryż jest stolicą Francji, to Londyn jest stolicą Anglii.

W szkole uczono nas odczytywania takich pytań jako:

 

Paryż ma się do Francji tak, jak Londyn ma się do ...?

 

Dla moich małych dzieci opuszczałem słówka łączące i po prostu wyraźnie wymawiałem dwa pierwsze słowa jako parę, następnie trzecie i zatrzymywałem się patrząc na nie z wyczekiwaniem:

 

Sierść ... Pies     Pióra ... ???

 

Nawet gdy są jeszcze całkiem małe, zbyt małe, aby czytać, mogą wymyślić odpowiedź w stylu "Ptak".

Oto kilka dalszych przykładów podobnych pytań, które można zadawać bardzo małym dzieciom:

 

Trawa ... Zielony     Niebo ... ?

Buty ... Stopy   Rękawiczki ... ?

Samolot ... Niebo   Statek ... ?

 

Moje dzieci częściej znajdowały niż nie znajdowały odpowiedzi na te pytania. Potrafiły to robić, ponieważ ludzki umysł wyposażony jest w zdolność grupowania rzeczy ze względu na ich podobieństwa. Wyposażony jest w zdolność decydowania, że inne rzeczy różnią się od nich. Słowem określającym tę umiejętność jest "klasyfikowanie". Dzieci potrafią to robić, ponieważ ludzki umysł posiada moc wykrywania podobieństw w jednym wypadku i szukania tych podobieństw w innym przypadku. Nazywa się to "rozpoznawaniem podobieństwa".

Stąd małe dzieci wiedzą, że związkiem pomiędzy butami i stopami jest to, że te pierwsze są nakładane na te drugie. To z łatwością można zastosować do rękawiczek i pustego miejsca. Myślą one "buty wchodzą na stopy, a rękawiczki wchodzą na ???" I oczywiście dostają odpowiedź "ręce".

Małe dzieci automatycznie stosują tę wrodzoną moc umysłu, która pojawia się bardzo wcześnie w ich życiu, do języka, który słyszą wokół siebie. W sposób naturalny stosują regularne schematy. Małe dzieci wyrastające w środowisku anglojęzycznym słyszą wokół siebie wyrażenia typu:

 

I laugh I laughed
Ι cry I cried
I play I played

 

I tworzą swoje własne. Po usłyszeniu "I drink" wymyślają sobie "I drinked", a po usłyszeniu "I paint" tworzą sobie "I painted". Tak normalnie działa ludzki umysł. Widzisz schemat, stosujesz go.

 

Bardziej naturalny język

Problemem, który czyni naukę angielskiego nieco trudną dla dzieci i bardzo trudną dla obcokrajowców, jest to, że czasami nie można zastosować tych schematów. Niestety, moc ludzkiego umysłu nie powie dziecku lub obcokrajowcowi, kiedy dany schemat ma zastosowanie, a kiedy nie. Każde odstępstwo musi być osobno wyuczone, a ponieważ takich wyjątków jest co najmniej kilkadziesiąt tysięcy, to rzeczywiście nauka angielskiego wymaga mnóstwa czasu. (To samo, oczywiście, można powiedzieć o takich językach, jak francuski, niemiecki, arabski, rosyjski, itp.)

Któregoś dnia bawiłem się z moją wnuczką, która miała wtedy pięć lat. Podniosła nienadmuchany balonik i powiedziała "Grandpa, do you remember when you blowed this up and holded it and let it go? And then it made a funny noise!" (Dziadku, pamiętasz, kiedy nadmuchałeś go i trzymałeś i puściłeś? Wtedy śmiesznie piszczał! – złe użycie czasu przeszłego dla blow-blew, hold-held.)   Innym razem powiedziała o pewnej grze "It’s funner with three" (Jest bardziej zabawna w trójkę – zły stopień fun-funnier).

To zupełnie naturalny sposób mówienia dla pięciolatka. Stosuje ona schemat "laugh / laughed" i "play / played" do "blow" i "hold". Stosuje schemat "big / bigger" i "fast / faster" do "fun". W końcu ktoś jej powie, że mówienie "you blowed this up and holded it" i "It’s funner with three" to zły angielski. Zwykle złym angielskim jest zauważenie jakiegoś schematu i regularne stosowanie go. To właśnie sprawia, że angielski jest tak niewiarygodnie trudny do opanowania przez obcokrajowców.

Nawet osoba dorosła może popełniać podobne błędy. Raz słyszałem, jak kobieta w zaawansowanym wieku mówiła, będąc zmęczona, "She knew that my thigh hurted me" (Ona wiedziała, że boli mnie udo – złe użycie hurt-hurt).

Powyższe przykłady odnoszą się do czasu przeszłego czasowników. Małe dzieci robią podobne rzeczy również z innymi częściami mowy, np. z liczbą mnogą. Słyszą:

 

one dog two dogs
one fork two forks
one apple two apples

 

i z łatwością tworzą sobie poprawną liczbę mnogą:

 

one cat two cats
one spoon two spoon
one banana two bananas

 

I oczywiście, stosując ten schemat, również otrzymują nieprawidłową liczbę mnogą:

 

one tooth two tooths
one goose two gooses
one child two childs

 

Wszyscy ich rozumieją. Być może ktoś wtrąci uwagę "czyż to nie słodkie, jak mała Susie mówi?" Później małą Susie nauczą mówić prawidłowo takie rzeczy jak:

 

I eat I ate
I draw I drew
I sit I sat

 

i

 

one tooth two teeth
one goose two geese
one child two children

 

Jak już wykazano, jest to nienaturalny sposób myślenia w takim sensie, że nie odzwierciedla on naturalnego sposobu pracy ludzkiego umysłu. W tym sensie język angielski, podobnie jak francuski, rosyjski, arabski i wiele innych, jest nienaturalny. Jest sztuczny. Używanie angielskiego często koliduje z naturalnymi sposobami mówienia, które spontanicznie tworzą się w umyśle ludzkim z powodu jego wrodzonych zdolności, które posiadamy my wszyscy w postrzeganiu regularności i rozszerzaniu ich na nowe sytuacje.

Uczący się języka esperanto mogą zawsze stosować postrzegane schematy z pełnym zaufaniem, że to jest poprawne. Ponieważ esperanto pozwala swoim użytkownikom stosować naturalne zdolności ludzkiego umysłu do tworzenia schematów, jest ono w tym istotnym sensie językiem bardziej naturalnym od angielskiego, francuskiego, rosyjskiego, arabskiego czy jakiegokolwiek innego, który się wskaże.

Esperanto w pełni wykorzystuje tą wspaniałą zdolność porządkowania rzeczywistości przez ludzki umysł, zdolność, w którą wyposażony jest umysł każdego dziecka i każdego ucznia. Ponieważ esperanto jest w tym względzie bardziej naturalne, można się go nauczyć dużo szybciej niż innych języków.

Pod jednym względem sztuczne esperanto jest sztuczne. W tym sensie coś jest sztuczne, jeśli "zostało umyślnie zaplanowane, wynalezione lub zaprojektowane przez pewną osobę lub grupę ludzi". Pod tym względem esperanto jest tak samo sztuczne, jak algebra, samochody, domy, stołki, książki, komputery, szachy, baseball, samoloty, ceremonie ślubne i placki z jabłkami. Sugerowano, że esperanto jest sztucznym językiem w takim samym względzie, jak samochód jest sztucznym koniem.

Ponieważ uczący się esperanto mogą spójnie stosować postrzegane schematy, to po nauczeniu się każdego nowego korzenia, nowego czasownika, automatycznie znają dziesięć lub dwadzieścia nowych słów. Ze względu na tę cechę języka, gdy uczniowie wyuczą się już pewnej liczby podstawowych morfemów (zadanie takie można wykonać w kilka tygodni), mogą poszerzać swoje słownictwo o 1000 lub więcej słów za każdym razem, gdy poznają nowe 100 korzeni.

 

Rozdział 13: Jedno słowo – wiele słów


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.