Rozdział 4: Pisownia w esperanto

Jedną z przyjemności nauki esperanto jest uczenie się pisania w tym języku. Tak jak pewna liczba innych języków, esperanto jest perfekcyjnie fonetyczne. Jest to jedna z rzeczy, która czyni esperanto dużo łatwiejszym do nauki od języków takich, jak: chiński, japoński, francuski i angielski.

 

Nauka pisowni chińskiej i japońskiej

Wyobraź sobie, że zdecydowano, iż każdy na świecie ma uczyć się jako głównego języka międzynarodowego tego języka, którym posługuje się więcej ludzi niż innymi. Każdy musiałby się uczyć chińskiego języka mandaryńskiego. Według etnologii 885 milionów ludzi mówi dialektem mandaryńskim języka chińskiego, natomiast 332 miliony ludzi używa hiszpańskiego i 332 miliony mówi po angielsku. Każdy musiałby się nauczyć rozpoznawania i rysowania dla tysięcy pojedynczych słów osobnych znaków, zwanych ideogramami lub ideografami. Nauka zajęłaby wiele długich lat.

Z powodu stosowania ideogramów Chińczycy posiadają istotną przewagę nad językami używającymi alfabetów. Ponieważ większość słów przedstawiana jest tylko przez pojedynczy znak a nie przez grupę liter, wykształceni czytelnicy potrafią czytać po chińsku szybciej niż ich odpowiednicy w języku angielskim, francuskim, arabskim czy esperanto. W językach używających alfabetów słowo może wymagać pięć lub dziesięć różnych liter do przedstawienia go, a nie jednej lub tylko dwóch.

Przewaga ta stanowi dla Chińczyków dobry powód utrzymywania swojego systemu ideogramów. Jednakże ogromny trud nauki tysięcy tych ideogramów sprawia, iż niepraktyczne wydaje się wybranie języka chińskiego na prosty w użyciu język międzynarodowy.

 

Nauka pisowni francuskiej

Wcale nie jest łatwo nauczyć się pisać po francusku. Ten stan rzeczy tłumaczą istotne powody historyczne. Jednym z nich jest większa liczba dźwięków we francuskim niż liczba liter w alfabecie łacińskim, który francuski, podobnie jak angielski, wykorzystuje. Innym powodem jest to, iż pisownia francuska została w całości ustalona dawno temu, lecz wymowa zmieniała się. Ponieważ Francuzi zachowali swoje pismo w postaci stosowanej setki lat temu, mogą z łatwością odczytywać stare teksty. To duża korzyść. Jednakże, skoro dzisiejsza pisownia francuska nie zgadza się z dzisiejszą wymową francuską, to nauka poprawnej pisowni może być bardzo trudna. To z kolei wada.

Pisownia francuska jest tak trudna, że słowniki języka francuskiego nie tylko podają prawidłowy zapis każdego wyrazu, ale również przedstawiają wymowę każdego słowa przy użyciu alfabetu fonetycznego, który składa się z czterdziestu różnych symboli, po jednym na każdy dźwięk języka. 26 liter współczesnego alfabetu łacińskiego muszą przedstawić 40 różnych dźwięków francuskiego. Znaki akcentu ponad samogłoskami stanowią pewną pomoc, lecz wciąż mogą istnieć różne sposoby zapisu tego samego dźwięku samogłoski. (Na przykład słowa O, au, aux i eau są wymawiane podobnie.)

We francuskim istnieje wiele homonimów, czyli słów wymawianych w ten sam sposób, lecz zapisywanych inaczej i posiadających różne znaczenia. Kilka przykładów angielskich homonimów to "threw" i "through" (rzucił, przez), oraz "to", "two" i "too" (do, dwa, również).

Oto kilka francuskich homonimów:

 

sans bez cent 100 sent wącha
vain pusty vingt 20 vin wino
mets naczynie mai maj mais lecz
août sierpień ou lub gdzie

 

Oczywiście nie stwarza to problemu Francuzom, ponieważ znaczenie można wywnioskować z kontekstu, lecz dla obcokrajowców może być trudne, podobnie jak mylą oni wyrazy angielskie "to", "too" i "two".

We francuskim czasami potrzeba dwóch lub więcej liter do zapisu pojedynczego dźwięku. Nie trudno znaleźć słowa zawierające dwa razy wiecej liter niż dźwięków. Maintenant  oznaczające "teraz" posiada dziesięć liter przedstawiających pięć dźwięków. Enceinte o znaczeniu "ciężarna" lub "zawarty" ma osiem liter i tylko cztery dźwięki.

Większość końcowych spółgłosek wymawiana jest tylko wtedy, gdy następne słowo rozpoczyna się od samogłoski lub pewnego rodzaju "h". Powszechna końcówka czasowników -ent nie jest wcale wymawiana. Poniższe trzy formy francuskiego czasownika znaczącego "rozmawiać" lub "mówić" są wymawiane w ten sam sposób:

 

je parle = mówię
tu parles = mówisz
ils parlent = mówią

 

Pisownia francuska jest tak wyzywająca, nawet dla Francuzów, że nauczyciele języka francuskiego opracowali specjalne ćwiczenia szkolne zwane dictée lub dyktandami, z których bardzo często korzystają. W ćwiczeniu tym nauczyciel odczytuje na głos ustęp tekstu, wyraźnie i powoli, a uczniowie zapisują to, co słyszą. Uczeń stara się zapisać ustęp, robiąc jak najmniej błędów. Niektóre z tych ćwiczeń są piekielnie trudne.

Przez kilka wieków aż do wieku dwudziestego język francuski był najpowszechniej stosowanym językiem międzynarodowym. Osiągnął ten status dzięki prestiżowi francuskiej kultury i wpływom Francji. Język ten nie osiągnął tego statusu z powodu prostej pisowni, która prostą przecież nie jest.

 

Nauka pisowni angielskiej

Pisownia angielska jest nawet trudniejsza od francuskiej. Istnieje kilka powodów wyjaśniających, dlaczego jest ona tak trudna. Jednym z nich jest to, iż angielski posiada jeszcze więcej dźwięków niż francuski, lecz tylko dwadzieścia sześć liter do ich zapisu. W przeciwieństwie do francuskiego język angielski nie wykorzystuje akcentów ponad samogłoskami w celu ułatwienia rozpoznawania różnych dźwięków. Innym powodem jest pochodzenie słów angielskich z ogromnej liczby źródeł, z różnych dialektów angielskiego oraz z języków całego świata.  Zachowywany jest obcy sposób zapisu wyrazów, nawet jeśli nie zgadza się on z zasadami pisowni słów angielskich. Stąd przykładowo litera "p" w wyrażeniu "coup de grace" (dobicie, cios ostateczny) jest niema, jak w oryginale francuskim.

Angielska pisownia jest tak trudna, że corocznie w Stanach Zjednoczonych odbywają się specjalne zawody wśród dzieci szkolnych, które mają wyłonić ucznia popełniającego najmniej pomyłek w zapisie wyrazów. Zawody te mogą stanowić dla młodzieży duże wyzwanie. Zwycięscy są wybierani na każdym poziomie, od poziomu klasowego lub szkolnego do poziomu ogólnokrajowego. Zdjęcie mistrza krajowego trafia do gazet, a on sam wygrywa stypendium na studia.

Angielska pisownia jest tak trudna, że wielu absolwentów studiów wstępnych nigdy jej nie opanowuje. Do rodzimych użytkowników angielskiego, którzy muszą sprawdzać swoją pisownię, należy wielu profesjonalistów i  posiadaczy zaawansowanych stopni naukowych. Nie dzieje się tak dlatego, iż ci ludzie są głupi. Dzieje się tak dlatego, ponieważ angielska pisownia z uzasadnionych historycznie powodów jest wielce nielogiczna.

Gdy ludzie na całym świecie decydują się na naukę angielskiego do używania go w roli języka międzynarodowego, przyjmują na siebie olbrzymie brzemię nielogicznej pisowni. Musi to być szczególnie drażniące dla ludzi, których języki ojczyste są zapisywane fonetycznie, gdy muszą oni stawić czoło i próbować opanować ten nielogiczny system. Na ten cel muszą poświęcić setki godzin ciężkiej pracy. Nie robią tego naraz. Za każdym razem, napotykając nowe słowo, muszą sprawdzić jego pisownię, co zajmuje cząstkę tego czasu. Minuta tu i minuta tam sumują się. Jeśli student wyuczył się poprawnie zapisywać, powiedzmy, 5000 angielskich wyrazów, to stracił na to setki godzin.

Podobnie jak we francuskim, twórcy słowników angielskich podają nie tylko poprawną pisownię (czy w niektórych przypadkach alternatywne pisownie) każdego wyrazu, lecz również przedstawiają dźwięki wchodzące w skład każdego słowa, wykorzystując pewien system specjalnie oznaczonych liter. The American Heritage Dictionary (Słownik Amerykańskiej Spuścizny) wymienia różne sposoby zapisu każdego z tych dźwięków w standardzie amerykańskim języka angielskiego. (Standard brytyjski angielskiego jest zapisywany nieco inaczej.) Zgodnie z tym wysoko cenionym słownikiem w języku angielskim istnieje często duża liczba różnych sposobów zapisywania pojedynczego dźwięku.

Dźwięk o jak w go jest zapisywany w poniższych przykładach na dwanaście dodatkowych sposobów:

 

 1. au jak w mauve
 2. eo jak w yeoman
 3. ew jak w sew
 4. oa jak w roam
 5. oe jak w foe
 6. oh jak w oh
 7. oo jak w brooch
 8. ou jak w shoulder
 9. ow jak w flow
10. eau jak w bureau
11. ough jak w borough
12. owe jak w owe

 

Niektóre z nich są rzadkie; inne bardziej powszechne. Ktoś uczący się pisowni angielskiej musi wyuczyć osobno tych trzynastu zapisów pojedynczego dźwięku. Aby było jeszcze trudniej, wiele z tych sposobów zapisu dźwięku o jak w go jest również używane do zapisu innych dźwięków:

Litery ew zapisują dźwięk o w sew, lecz dźwięk u w flew.

Litery ow zapisują dźwięk o w flow, lecz dźwięk w cow.

Litery ough zapisują dźwięk o w borough, lecz dźwięk af w rough.

I tak dalej. I tak dalej. I tak dalej.

Dźwięk o jak w go jest tylko najbardziej skomplikowanym przypadkiem. Istnieje cała masa innych dźwięków w języku angielskim, które zapisuje się na wiele sposobów.

Rozważmy dźwięk spółgłoski zapisywany na różne sposoby.

Dźwięk s jak w say również pojawia się jako:

 

1. ss jak w mess
2. c jak w cell
3. ce jak w piece
4. ps jak w psychoanalysis
5. sc jak w science
6. sch jak w schism
7. sth jak w sthmus

 

Jako końcowy przykład weźmy dźwięk cz jak w church, który również zapisuje się następująco:

 

1. c jak w cello
2. cz jak w Czech
3. tch jak w bitch
4. ti jak w question
5. t jak t w adventure

 

Podobnymi przykładami można wypełnić wiele stron.

Oto kilka par słów, w których końcowa część jest zapisywana identycznie, lecz wymawiana inaczej:

 

alive / give

break / streak

raid / said

dour / four

ache / mustache

 

Język angielski posiada mnóstwo liter, które są zapisywane, lecz nie wymawiane jako takie:

 

b w doubt
g w gnaw
k w know
gh w though
l w walk
s w island

 

Przy każdym nowym słowie obcokrajowcy muszą nieco się wysilić, aby opanować pisownię tego konkretnego słowa. Na przykład, napotykając słowo fisz (ryba), muszą dowiedzieć się, który z pięciu sposobów zapisu dźwięku f jest w nim użyty, który z dziesięciu sposobów zapisu dźwięku i, a na koniec który z dwunastu sposobów zapisu dźwięku sz.

Oczywiście im dłużej obcokrajowcy uczą się angielskiego, tym lepiej "czują" pisownię angielską. Zdadzą sobie sprawę, że zapis dźwięku f za pomocą liter gh nigdy nie zdarza się na początku wyrazu. Mimo to nieregularności pisowni i tak dadzą im w kość. Język jest nimi naszpikowany jak tysiącem małych pułapek. Przy napotkaniu tych nieregularności logika i inteligencja stają się bezsilne.

W celu zaadoptowania angielskiego do bardziej efektywnego stosowania jako międzynarodowego języka pomocniczego, sensowne byłoby zapisywać język fonetycznie. To zaoszczędziłoby wszystkim obcokrajowcom wiele setek godzin cennego czasu nauki. Jednakże wykonanie tego zadania wymaga alfabetu posiadającego ponad czterdzieści liter. Większość rodzimych użytkowników angielskiego powitałaby taką propozycje ze wzgardą lub ze sceptycyzmem. Gdy ludzie spędzili swoje całe życie na przyzwyczajeniu się do jakiegoś systemu, który stosują codziennie, to nie chcą go zmieniać, bez względu na to jak pomogłoby to innym ludziom, gdyby go jednak zmienili. (Oczywiście esperantyści tak samo opieraliby się zmianom w swoim języku.)

Gdyby powszechnie przyjęto fonetyczną pisownię w języku angielskim, to ona również różniłaby się dla każdej z licznych odmian angielskiego. Ludzie wymawiają słowa w tym języku dosyć różnie w różnych miejscach. Pomyśl tylko o odmianach języka używanych powszechnie w Chicago, Bostonie, Mississippi, Yorkshire, Szkocji, Londynie, Bombaju, Nigerii i na Jamajce, nie wspominając o Papui Nowej Gwinei.

W pewien sposób standardowa pisownia angielska jest bardzo korzystna. Angielski jest językiem ojczystym (lub państwowym) w wielu różnych krajach, które kiedyś stanowiły część Imperium Brytyjskiego, w krajach tak różnych jak Jamajka, Anglia, Stany Zjednoczone, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Ghana i Południowa Afryka. Nawet jeśli wymowa różni się we wszystkich tych krajach, to język pisany jest w gruncie rzeczy podobny. Ułatwia to ludziom z jednego z tych krajów czytanie materiałów napisanych przez ludzi z innego z tych krajów, chociaż dwoje osobników z tych dwóch obszarów mogłoby mieć pomiędzy sobą trudności w zrozumieniu wymowy drugiej osoby.

Wiele milionów obcokrajowców, którzy uczą się angielskiego jako międzynarodowego języka pomocniczego, muszą ciągle zajmować się pisownią wyrazów. Po setkach godzin pracy żaden z nich nie opanuje w pełni systemu pisowni angielskiej. Gdy zobaczą w druku nowe słowo, nie będą w stanie automatycznie podać jego wymowy. Jedynie mogą zgadywać lub zaglądnąć po nią do swojego słownika albo skorzystać z multimedialnego słownika komputerowego z wymową.

 

Łatwość nauki pisowni w esperanto

W porównaniu z nauką pisania po angielsku czy francusku nauka pisania w esperanto jest jak pstryknięcie palcami. Amerykanie po opanowaniu materiału prostego, trzydziesto godzinnego kursu wprowadzającego do języka esperanto będą w stanie pisać w esperanto lepiej niż w swoim języku ojczystym. Obcokrajowiec może uczyć się pisowni angielskiej przez tysiąc godzin i wciąż nie potrafić pisać tak dobrze jak początkujący w esperanto po krótkim kursie wprowadzającym. Powoduje to fonetyczna pisownia języka esperanto. (Nie tylko w esperanto pisownia jest fonetyczna. Wiele innych języków również posiada pisownię fonetyczną, np. fiński i suahili.)

Każda litera w języku esperanto przedstawia tylko jeden dźwięk. Każdy dźwięk języka esperanto jest reprezentowany tylko przez jedną literę. Języka międzynarodowego mają się uczyć ludzie na całym świecie. Jeśli jednym z kryteriów wyboru języka do międzynarodowego użytku jest łatwość jego pisowni, to esperanto spełnia te kryterium.

Nowi esperantyści potrafią poprawnie zapisywać słowa, które usłyszeli po raz pierwszy i potrafią poprawnie wymawiać słowa, które zobaczyli po raz pierwszy w pisowni.

Sytuację dotyczącą języka esperanto można podsumować tym pojedynczym, prostym zdaniem:

Istnieje tylko jeden sposób zapisu każdego z 28 różnych dźwięków tego języka.

 

Rozdział 5: Wymowa w esperanto


La letero al prizorganto de la Edukada Servo

Via email: (se vi volas ricevi respondon)
La temo:
Atenton: ← Enskribu la vorton  ilo  , alie la letero pereos

Skribu la leteron sube (ne pli ol 2048 literoj).

La nombro de literoj por uzado: 2048


I Liceum Ogólnokształcące
im. Kazimierza Brodzińskiego
w Tarnowie

(C)2017 mgr Jerzy Wałaszek
GNU Free Documentation License.